Muhakkak denk gelmişsinizdir şu meşhur dikkat testi görsellerine. İlk bakışta ya hiçbir şey göremediğiniz ya da iki üç farklı perspektif bulunduğu halde yalnızca bir tanesini görebildiğiniz türden görseller hani. Yaşlı bir kadın çarpar gözünüze ama aslında bir oğlan çocuğu silueti de vardır meselâ. Bir dağ manzarası resmi sandığınız şeyin içerisinde profilden bir insan portresi yer alıyordur. Ya da karman çorman çizgilerin arasında aslında anlamlı bir bütünlüğü olan herhangi bir nesne vardır da zar zor bulup çıkarırsınız onu. Dakikalar harcayıp fark edemediğiniz şeyi bir kere gördüğünüzde ise artık görmemek imkânsızlaşır. Öyle boş boş baktığınız resmin karşısında, bir an evvelki bilinmezlik noktasına ne yapsanız dönemezsiniz. Çünkü, “görülmüştür”.
Çoklu siluetlerin yer aldığı görseller için biraz daha farklıdır: Diyelim önce yaşlı kadını gördünüz ve oradaki çocuk sonradan çekti dikkatinizi… İkisini de algıladığınızda hangisinin baskın çıkacağı, gözün gidip gelip hangisine daha çok takılacağı bence sizinle daha çok ilgilidir. İlk gördüğünüz şey mi galebe çalacaktır, ikincisi mi? Yekten bulduğunuz şeyde mi ısrar edeceksinizdir yoksa sonradan keşfettiğinizde mi? Bütün bunlar belki, insanın kendine değil ama kendi doğrusuna olan saplantılı güvenine, sabit fikirliliğine, hırsına ya da belki tevazuuna, hatasını ya da yanlışını kabul edebilme yetisine, yer yer pişmanlığı da taşıyabilme olgunluğuna işaret edebilir. Elbette profesyoneller ya da her alanda profesyonellerden de iyi bilen tafralı fenomenler kadar yetkin değilim ama bunlar, öyle ya da böyle insanın, kendini bilinç ya da bilinçaltı düzeyinde nasıl kodlandığına dair bazı ipuçları verebilir.
Hakikatin olağanüstü, benzersiz bir kudreti var. Fakat düşünsenize, böylesine büyük bir güç bile perdelenebiliyor zaman zaman. Çünkü “zannetmek”, bilmekten ve hatta inanmaktan da kuvvetli bir histir. Bilen birine yeni bir bilgiyi götürdüğünüzde çoğunlukla sağduyu ile değerlendirecektir, değilse tartışılabilir; inanan bir insanla oturup konuşulabilir, uzlaşılabilir, en olmadı bu kişi hakikatin kudretiyle alt edilebilir ama “zannedeni” yenemezsiniz! Bir kere, neye, nereye hamle yapacağınızı bilemezsiniz. “Sanıyordur” çünkü, daha kötü ne olabilir?!
Ama yalnızca zannetmek değildir hakikat mefhumunu gölgeleyip perdeleyen. Bir de onun etrafını göz alıcı bir çemberle çevreleyen ve benim diyen insanın bile aklını başından alan ışıklar vardır: Hale denir adına. Ağıl ya da ayla da. Aslolanın etrafını sarıp sarmalar. Öyle büyülü bir görüntü oluşturur ki, ortadaki aslın sureti daha berrak ve parlaksa da bir çırpıda görünmez olur. Üstelik uzun da sürer bu durum. Kuşkusuz, insanı hakikatten evvel haleye çeken de yine kendi boşluğudur. Ama gerçeklerden kaçıp da yakalanmayan yoktur.
İşte böyle böyle büyü bozulur. Bir dakika! Bu benzetmelere gerek yok. Vitrin yıkılır, perde kalkar, göz haleye alışır ve batıl zail olur. İnsan bir de bakar ki, karşısına çıktığında halesine kapılıp hakikatini ıskaladığı çemberin içerisinde kanlı canlı bir haile oturuyordur. Şapkasını çıkarır, aynasını devirir ve kartlarını yeniden açar önüne.
İlk gördüğü mü galebe çalacaktır yine, sonradan keşfettiği mi? Her şeye rağmen ısrar mı edecektir tercihinde, yoksa yanıldığını, uzun uzadıya yanılacak kadar çaresiz olduğunu itiraf mı edecektir kendine? Şimdi kibir mi, tevazu mu? Israr mı, ikrar mı, inkâr mı? Kin mi, yoksa asude bir huzur mu?
Şunu söyleyebilecek midir peki: Göz nasıl görmemiş gibi edemezse bir kere seçtiğini, akıl da bir bildiğini bir daha unutamaz. Hafıza, henüz bir an evvelki bilinmezlik noktasına taşınamaz. Doğrudur, ilk başta hailenin etrafı göz alıcı bir hale ile örülmüştür. İnsan kanmış, yanılmış, uzun uzun aldanmıştır. Üstelik bu zıkkımın tadına da pek bayılmıştır. Ama perde bir kez kalktı mı, benim diyen hale, hailenin ve dahi en muazzam hakikatin karşısında bile hükümsüzdür.
Görülmüştür!
EMRE DURSUN
Ocak ’25, Çanakkale
