O, artık bu sayfanın misafiri değil, en güçlü ortaklarından biri. Bu nedenle belki de hiçbir girizgâha kalkışmadan şunu söylemem yeterli olabilirdi: Ey ahali, uyanık olun, mekânın sahibi geldi!
Yine de birkaç kelâm etmeden geçemeyeceğim: Toplumun “tek doğru” sanısıyla ördüğü kalıpların arasından geçerek, insan yaşamının kırılgan, çok yönlü ve bazen de zorunlu olarak “alternatif” akışlarını görünür kılan bu güçlü metin tartıştığı meselelerin yanı sıra; yazarının o karakteristik imzasının taçlandığı yakınlığıyla da bizi yine ilk elden suyun içine çekiyor.
Sevgili Beyza Dut bu makalesinde aileden devlete, cemaatten medyaya kadar uzanan görünür–görünmez tüm bağları yeniden sorgulatırken; sosyal ağların koruyucu olduğu kadar dışlayıcı, dayanışmanın kapsayıcı olduğu kadar hiyerarşik, “normal” addedilen yaşamın ise çoğu zaman kırılgan ve parantezli olduğunu hatırlatıyor.
Bu yazı, birlikte yaşama pratiğini romantize etme tuzağına düşmeden ailesinin çatlaklarında kaybolan, bir cemaati terk ettiğinde dışlanan, dayanışma ağlarının dışında kaldığı için hayatta kalma stratejilerini kendi sezgisiyle kurmak zorunda kalan insanların sessiz gerçekliğini anlatıyor.
“Mekânın sahibi”, kendi teorik izleğini tutarlı bir biçimde kurarken bizi de tartışmaya iştahlandırmayı istikrarla sürdürüyor.
Söz, yeniden Beyza Dut‘ta… İyi ki!
E.D., Kasım’25
Alternatif Yaşamlar: “Sapma” ya da “Hata” Algısı
Toplumsal normlar, bireyleri belirli yaşam tarzları ve davranış kalıpları üzerinden değerlendirerek bazılarını dışarıda bırakma eğilimi taşır. Bu süreç, bireyin kendi benliği ile toplumun beklentileri arasında bir gerilim yaratır; söz konusu gerilim çoğu kez korku, kaygı ve uyumsuzluk hissi olarak açığa çıkar.
Toplumsal bağlardan söz ederken çoğu zaman gözden kaçan kritik bir varsayım; herkes için sabit, otonom işleyen, kesin ve tekil bir toplum yapısı varmış gibi konuşulması; sanki hepimiz aynı düzene, aynı aile yapısına, aynı yaşam biçimine, fiziksel, zihinsel ya da ruhsal düzeyde aynı “gerçeklik sistemine” dahilmişiz gibi…
Kimileri için aile gerçekten bir dayanaktır; kimileri içinse bir tür çatlaklar ağıdır. Bazı toplumlarda dayanışma güçlüdür; bazılarında görünmez rekabetler, kıyaslamalar, tarihsel yükler dayanışmanın yerini alır. Kimi insanlar için sosyal bağ bir güvenlik duvarıdır; kimileri içinse tehlikenin ya da dışarıda bırakılmanın ta kendisidir.
Bu nedenle “insan, sosyal bağlarıyla güvendedir ya da kendi halkıyla birlikte her türlü zorluğa tahammül etmelidir” gibi ifadeler, iyi niyetli olsa bile, gerçeğin yalnızca küçük bir bölümüne temas eder. Haysiyet, tahammül, sabır, dayanışma gibi kavramlar her durumda aynı biçimde işlemez; yaşam kendisini bu kavramlara göre şekillendirmez. Aksine, bu kavramlar çoğu zaman yaşananların gerisinde kalır; durumların karmaşıklığını açıklamaya yetmez. Yaşam sistemin otonom yapı beklentisinden öte, manuel, el yordamıyla, sezgiyle, her durumun biricikliğinde ilerliyor…
Çünkü insan hayatı, tek bir değerler setine indirgenemeyecek kadar çok katmanlıdır. Geleneksel ahlak da, dini ölçütler de, kültürel normlar da, hukuki kabuller de, psikolojik açıklamalar da belli bir çerçeve sunar; fakat bu çerçevelerin hiçbiri tüm durumlara yanıt veremez. Kimse yalnızca bir normun, bir değerin, bir kültürel aktarımın içinden akmaz. İnsan yaşamı çoğu zaman anlık yön değişimleriyle, “her durumun kendi koşullarının içinden” ilerler.
İşte bu yüzden tekil bir toplumsal gerçeklikten söz etmek neredeyse imkânsızdır.
Her ailenin iç örgüsü farklıdır.Varsayılan tekil toplum modeli; sağlam bir aile yapısı, sorumlulukların paylaşıldığı bir komünite, değerlerin güvenilir bir zemin oluşturduğu bir ilişkiler ağı, çoğu zaman teorik bir çerçeveden ibarettir. Gerçeklik ise daha akışkan, daha kırılgan ve daha parçalıdır.
Aile, sülale, hemşehri grubu, cemaat, parti çevresi gibi aidiyet halkaları içine giremeyen kişi için sosyal bağ koruyucu değil, engelleyici hale gelir. Sosyal bağların gücü, dışlayıcılığıyla aynı anda artar. İç grubu korur. Dış grubu görünmez yapar, hatta tehlikeli sayar. Çünkü bağın güçlü olması, kapsayıcı olduğu anlamına gelmez. Kötü ya da dışlayıcı bağlar da güçlüdür. Bağlar, karşılıklılık talep eder. Bağın dışına düşmek suçlanarak olur. Dayanışma, kişinin özgürlüğünü kısıtlar. Yardım, çoğu zaman güç ilişkisini yeniden üretir. Parçalanmış bir aileyi göz önünde bulunduralım- isterseniz buna bir “sapma” ya da “hata” deyip işin içinden çıkalım, ama yine de aile dışına düşen birey tamamen savunmasız kalır. Hemşehri ağına dahil olmayan biri iş bulamaz. Bir cemaatten kopmak, sosyal ölüme eşdeğerdir. Güçlü bağlar, dışarıdakilere karşı neredeyse geçirimsizdir. Sosyal bağların gücü toplumu ya da bireyleri değil “biz” grubunu korur.
Dolayısıyla asıl mesele, toplumun “nasıl olması gerektiği” değil; insanların gerçek hayatlarında karşılaştıkları çeşitlilik, biriciklik ve kırılganlık içeren koşulları görebilmektir. Yaşam, tek bir doğruya değil; çoklu seçimlere, mecburiyetlere, sapmalara, alternatiflere açılır. Ve bu açılım pek alâ insanın insanca varoluşunun zeminidir. Bu koşulları görmezden gelerek herkesi asgari bir koşulda varsaymak bilinçli yada bilinçsiz bir ayrımcılık doğurur.
Ayrımcılık, çoğu zaman normal koşullarda görünmez bir tarafsızlık perdesi altında kalır; ancak belirsizlik, kriz ya da “anormallik” anlarında dezavantajlı olanlardan hızla uzaklaşma eğiliminde belirginleşir. Bu eğilimin zemininde, insanların tanıdık ve alışıldık olanın dışına çıkmaya dair yaşadığı temel güvensizlik ve “alışılmış olanın ötesiyle karşılaşma” kaygısı yer alır.
Tarihsel perspektiften bakıldığında, toplumların gelişimi hiçbir zaman tek bir yaşam biçiminin sürekliliği üzerinden gerçekleşmemiştir. Farklı yönlere giden yaşamların, alışılmış kalıplardan sapmaların ve toplumsal sınırların ötesinde var olan deneyimlerin hemen her dönemde toplumları dönüştürücü bir rol oynadığı görülür. Dolayısıyla “sapma” olarak adlandırılan davranış ve tercihlerin, toplumsal gelişmenin yalnızca bir istisnası değil, çoğu kez onun itici dinamiği olduğu söylenebilir.
Birlikte Yaşamak ve Sıradışı Olanın Konumu Üzerine
Toplumlar çoğunlukla merkezi, düzenli ve “makul” olanı koruma eğilimindedir; bu da normatif sınırların dışında kalan birey ve grupların değersizleştirilmesine yol açabilir. Oysa yaşamın işleyişi tek bir çizgiye indirgenemez. Canlılığın doğası çeşitlilikle sürer ve toplumların yenilenme kapasitesi de büyük ölçüde bu çeşitlilikten beslenir.
Normların dışında konumlanan bireylerin ve yaşam biçimlerinin görünmez kılınması, toplumların kendi potansiyel yenilenme imkânlarını fark etmesini güçleştirir. Böyle durumlarda, dışarıda kalanların değil, dışlamayı tercih eden yapıların yoksullaştığı görülür; çünkü dışlanan grupların taşıdığı deneyim, sezgi ve alternatif bakış açıları toplumsal bütünlüğün önemli unsurlarından biridir.
Toplumsal dışlanma yalnızca büyük grupların, devletlerin veya ana akım kültürün ürettiği bir mekanizma değildir. Bazen en küçük toplumsal birim olan aile bile kendi içinden bir bireyi görünmez kılabilir. Ve bu görünmezlik büyük bir ideolojik dışlamadan çok daha sarsıcı olabilir.
Bu durum “kendi düşen ağlamaz” gibi sözlerle hafife alınamayacak kadar karmaşıktır. Aile, akrabalık ve yakın çevre gibi güçlü sosyal bağlar, her zaman dayanışmayı otomatik olarak üretmez; kimi zaman tam tersine rekabet, kıskançlık, yorgunluk, tükenmişlik ve karşılıklı beklentilerle dolu gerilim alanlarına dönüşebilir.
STK deneyimlerinde gözlemlenen çarpıcı deneyimlerden biri insanları tanımadıklarıbirine, bir gruba ya da ülkeye yardım konusunda organize olmaya ikna etmek yakınları için aynısını yapmalarını sağlamaktan daha kolay. Bu yalnızca bireysel bir çelişki değil; sosyolojide sıkça tartışılan bir olgudur. Uzak olan, duygusal açıdan daha nötrdür; beklentisizdir. Yakın olan ise hem geçmişin yüklerini hem de geleceğe dair sorumlulukları taşır. Eskiden “sosyete neden bir yardım yapmak için parti verir” meselesini anlayamazdım. Mesele şu ki insanları bir araya getirmek, nahoş bir gerçeğe bakmaya zorlamak ya da bağış toplamaya ikna etmek, kısacası konfor alanına dokunmadan dayanışma yaratmak gerçekten zor. Parti bu zorluğa bir dayanak çerçevesi sunar; bağış bir görev değil bir etkinlik parçası olur. Yani aslında “iyiliğin bile paketlenmesi” gerekir kimi zaman.
Asıl ilginç olan ise şu:paradoksal bir şekilde, insanlar tanımadıkları birinin iyi olmasına sevinirken, yakınındaki birinin iyiliğine katlanmakta zorlanabiliyor. Bu durum ne yalnızca “zenginlik/yoksulluk psikolojisi”yle açıklanabilir ne de kültürel bir anomali olarak görülebilir. İnsan ilişkilerinin gerilimli doğasının, kıyaslama mekanizmalarının, aile içi hiyerarşilerin ve bilinçdışı rekabetlerin bir parçasıdır. Sosyal ağ denilen olgu aynı zamanda herkesi homojen tutmakla, kimseyi -kişinin kendi hayrına, karakterine, potansiyeline “rağmen” dahi olsa- dışarıda bırakmamakla da ilgilidir.
Ve evet, bugün pek çok insanın yabancılara, uzak ülkelere, dışarıdaki kitlelere yardım etmeyi daha “kolay” bulmasının nedeni budur: Uzak olan daha az karmaşık, daha az yüklüdür. Yakın olan ise hem duygusal hem de tarihsel bir bagaj taşır.
Bu olgu, alternatif yaşam formlarının neden yalnızca kültürel bir merak değil, aynı zamanda bir zorunluluk olduğunu da gösterir. Çünkü insanlar her zaman aynı sosyal bağların içinde var olamaz; gerek ağın/sistemin kendi iç çürümelerinden, gerekse dönüşen ihtiyaçlardan ya da doğal farklılıklardan ötürü;bazen yeni mekânlara, yeni ilişki biçimlerine, yeni dayanışma modellerine ihtiyaç duyarlar.
Yoldan Çıkanlar ve Toplumsal Zenginlik
Toplumsal sınırların dışında kalanların çoğu, deneyimlerinin niteliği gereği empati, kırılganlık, deneme-yanılma ve yaratıcılık gibi insan deneyiminin temel katmanlarına daha açık hale gelir. Bu nitelikler, toplumsal bağların yanında; görünmez zarafetlerin ve duyarlılıkların güçlenmesini sağlayan önemli kaynaklardır.
Bu nedenle, sıradışı görünen yaşamların toplumsal yapıya kattığı zenginlik, yalnızca bireysel farklılıkların tanınması bağlamında değil, toplumların yenilik üretme, krizlerle baş etme ve kendi sınırlarını yeniden düşünme kapasitesi açısından da önem taşır. Normun dışındaki her yaşam, toplumsal düzenin eksik bıraktığı bir imkânı görünür kılar.
Sonuç olarak, dışarıda kalanların toplumdan kopukluğu kadar, toplumun da dışarıda bıraktıklarından uzaklaşmasının bedeli vardır. Çeşitliliğin tanınmadığı yerde hem dışarıdakiler hem de içerdekiler eksilir.
“Birlikte yaşamak”, özünde eşitlik ve karşılıklılık ilkesine dayanır. Herkesin kendi öz-değeriyle yer aldığı, bağımlılık değil ortaklık ilişkilerinin kurulduğu bir yaşam formudur. “Birbirine muhtaç yaşamak” ise çoğu zaman güvencesizliğin, ihtiyaç üzerinden kurulan hiyerarşilerin ve aidiyet baskılarının zeminidir. İnsanlar birbirine mecbur olduğunda, sosyal bağlar güçlenmiş gibi görünür ama aslında bu bağlar kırılgandır, sürekli olarak “bizden olan” ve “bizden olmayan” ayrımına ihtiyaç duyar. Çünkü muhtaçlık duygusu, dayanışma kadar dışlamayı da doğurur.
Böyle bir düzende, kim “kapı dışarıda kalırsa” onun hikâyesi artık toplumun parçası sayılmaz. Hikâyesi duyulmayan, anlatılmayan, kaydedilmeyen insanlar çoğalır; ancak sosyal gerçeklik de onların sessizliği üzerine kurulur.
Güncel medya ortamında dolaşıma giren içeriklerin önemli bir bölümü, toplumsal gerçekliği yansıtmak yerine, belirli ürünleri, gündemleri ya da duyguları dolaşıma sokmayı amaçlayan bir üretim mantığı içinde şekillenir. Hikâye anlatımı ile pazarlama stratejileri arasındaki sınır giderek belirsizleşirken, medya okuryazarlığı her birey için zorunlu bir yetkinlik hâline gelir
Kepplinger (1959)’e göre, “gazeteciler, olayları belirli özelliklere sahip olduğu için değil, belirli araçsal karaktere sahip olduğu için seçmekte ve onları sürekli vurgulamaktadır.”
Gazeteci, sübjektif etki yaratmak amacıyla bilgi’yi değil, enformasyon’u öne çıkarmakta ve bunu araçsallaştırarak, güncelleştirmektedir. Çünkü ister ana akım olsun ister sosyal medya, şu ya da bu biçimde bir temsil sorunu yaşanmaktadır. Ancak bu temsil sorununun çözümü medyanın kapsamından biraz daha fazlasının dönüşümünü içermektedir.
Iain Chambers’ın Göç, Kültür ve Kimlik üzerine çalışmaları, temsili yalnızca siyasal bir araç veya estetik bir ifade alanı olarak değil, sürekli bir inşa, yorum ve yeniden tanımlama süreci olarak ele alır. Chambers eserinde göçe, kimliğe, müziğe, kültüre, seyahate ve marjinalleştirilmeye dair konulara dilbilimsel ve tarihsel analiz ile yaklaşmaktadır. Chambers’a göre özne, sabit ve tarih dışı bir figür değil; hafızanın, dilin ve tarihsel süreçlerin kesişiminde sürekli olarak yeniden kurulan geçici ve olumsal bir figürdür.
Bu bağlamda kimlikler de sabit kategorilerin değil, kültürel konuşma koşullarının, dilsel kalıpların ve tarihsel mirasın kesişiminde ortaya çıkan, sürekli biçimlenen yapılar olarak anlaşılmalıdır. Bireylerin “otantik” deneyimi, ancak bu geçici ve çok katmanlı sahnede anlam kazanır.
Chambers’ın“marjinallere gösterilen dikkatte merkezdeki iktidarın görünmez kalması” yönündeki tespiti, temsili yalnızca dışarıdan içeriye doğru bir eklemlenme süreci olarak değil, merkezin kendi iktidar yapılarını görünür kılmayı gerektiren bir süreç olarak okur.
Toplumsal İnşa: Sessizlik ve Temsilin Kesişiminde
Birlikte yaşamak ile birbirine muhtaç yaşamak arasındaki fark, yalnızca sosyal ilişkilerin niteliğini değil, aynı zamanda temsil edilen ve edilmeyen hikâyelerin toplumsal gerçekliği nasıl kurduğunu da açığa çıkarır. Medyanın seçiciliği, enformasyonun araçsallaşması ve temsil süreçlerinin tarihsel niteliği bir araya geldiğinde, dışlananların sessizliği hem toplumsal düzenin hem de epistemik yapıların en belirleyici unsurlarından birine dönüşür.
Temsil, sessizlik ve görünürlük arasındaki bu ilişki, toplumsal gerçekliğin nasıl kurulduğuna dair daha derin bir sorgulamayı gerektirir. Toplumların gelişimi, merkezdeki yapıların değil, çoğu zaman sınırın ötesinde kalanların deneyimlerinin sunduğu alternatif yönelimlerle mümkün olur; sosyal gerçekliğin inşası da bu çokluk ve hareketlilik içinde anlam kazanır.
Temsil edilmeyenler derken kastedilen yalnızca göz göre göre işaret edilebilen marjinaller olmak zorunda değil; hayatın “normal” addedilen işleyişinin dışına düşmüş ama bunu bir tercihle, zorunlulukla, duygusal engellerle, ailevi zorluklarla veya psikolojik yüklerle yaşayan, görünürlük talebi bile olmayan çok daha geniş bir insan topluluğu. Bunlar; ayrılmış ama yine de farklı yerlerden bağ kurmak için çabalayan aileler, birlikte yaşamayı başaramamış ama bir arada kalmaya çalışan kırılgan ilişkiler, kendi feragatleriyle sessizce ayakta duranlar, görünüşte “güçlü sosyal bağlar” öven toplumun aslında duymadığı ve desteklemediği kişiler, psikolojik yükü taşıyan ama onun adına herhangi bir kolektif dayanışma bulamayanlar ve toplumun “bağ” diye kutsadığı şeyle zarar gören, şiddete, manipülasyona ya da baskıya maruz kalanlar vs. olabilir. Ne hukuk, ne kültür, ne de psikoloji bu insanların eline hazır bir kılavuz verir; çünkü “ayrılık” çoğu zaman patoloji, “dağılmışlık” eksiklik, “uzaktan bir arada kalmak” ise geçici bir zorunluluk olarak okunur. Toplum bu gibi durumları, geleneksellik ya da dini değerler nezdinde de bir yere oturtamaz. Bu nedenle bu yaşam formlarının zorlukları ve yaratıcılıkları görünmez kalır. Birlikte yaşamanın kutsandığı yerlerde, birlikte yaşayamamanın da etiği ve nice incelikleri konuşulamaz.
Bütün bunların görünmezliğini, yoldan çıkmanın ya da “form dışına düşmenin” yalnızca bir bozulma değil, bazen yaşamsal bir gereklilik olduğunu unutan toplum, çoğu zaman birlikte yaşamayı idealize eder; güçlü sosyal bağların, sabırlı ilişkilerin ve kesintisiz dayanışmanın bir tür “doğal ve doğru” yaşam biçimi olduğunu varsayar.
Oysa gerçek yaşam, bu idealleştirmenin çok ötesinde, sayısız kırılganlık, eksilme, yeniden kurma ve bazen de kaçınılmaz kopuşlarla örülüdür.
Buna bir de toplumun durmaksızın övdüğü sosyal bağların içerisinde, bağın kendi çürümüşlüğünden ötürü zehirlenenleri de eklemek gerekir. Bu görünmezlikler içinde asıl gözden kaçan, hayatın katı formlara uymadığıdır. Uydurmaya çalışmanın vicdanı karartmakla ilgili bir olgu olduğunu hatırlamak gerekir.
Chambers diyor ki: Eğer her şeyi açıklamaya muktedir mutlak bir akıl, apaçık bir harita ya da evrensel bir epistemoloji yoksa, o zaman şu soru elbette ki meşru bir sorudur: “Neye göre?” Ve işte mutlak bilginin homojenliğinden çıkıp daha sınırsız bir uzama girdiğimizde rahatlıkla bu soruyu “hayata göre” diye yanıtlayabiliriz.
Kendiliklerimiz’i sorunsallaştıran, belki de imkansızlaştıran bir semptom olarak “yabancı”, farklılığımızı fark etmekle doğar ve hepimizin “kendi yabancılığımızı” tanımasıyla son bulur. Bu noktada sömürü düzeni, sözde eşitliğimizde değil de yabancılığımızda buluşmamızda alt üst olur. Kapitalist sistemin hoşlanmadığı bir gerçekliktir bu.
Chambers’e göre “yabancı bir amblemdir; dikkatlerimizi zamanımızın ivediliklerine çeken bir figürdür: İçinde yaşadığımız zamanı sorgulayan bir mevcudiyettir. Çünkü yabancı, “düzenin inşa edilirken içine yerleştirilen ikili sınıflandırmaları tehdit eder ve bizi müphemliğin tekin olmayan yer değiştirmesiyle tanıştırır.”
Alternatif Bir Seçenek Midir, Yoksa Zorunluluk Mu?
2000’li yılların başında MTV’nin şu sloganı dikkat çekiciydi:“Weare popular, because we decide what is popular.”
Keppling’in gazetecilik eleştirisini anımsatan bu ifade, medyanın popüleri belirleme gücünü bir hakikat gibi sunuyordu. Oysa enformasyon tek bir kaynaktan akarsa, bu akış giderek daralır; toplumun ihtiyacını karşılamayan bir dolaşıma dönüşür. Tek damara mahkûm edilen bir beden nasıl zayıflarsa, tek temsil kanalına mahkûm edilen toplumsal bilinç de öyle zayıflar.
Bu nedenle “alternatif” yalnızca bir seçenek değildir; yaşamsal bir zorunluluktur.
Mutlak ve homojen bir bilgi alanı olmadığında, geriye kalan şey yaşamın kendi devinimidir. Doğayla hem çatışarak hem de onunla uyumlanarak var olabilen insanlık, tam da bu devinimde alternatif yollar icat ederek ayakta kalmıştır. Dolayısıyla alternatif, marjinal bir sapma değil; bizzat yaşamın kendisini sürdüren bir esnekliktir.
Alternatif derken kasıt, pasif bir dışlanmışlık değil, bilinçli ve kurucu bir yaşam pratiğidir. Farklılıklarıyla var olabilen toplumcukların, mikro-kültürlerin, kendi ritimlerini üretebilen yaşam formlarının imkânıdır bu. Üstelik alternatif olan, ana akıma meydan okumak zorunda da değildir; çoğu zaman onunla yan yana ilerler, hatta onu besler. Bir toplumun canlılığı, tek bir kültürel doğrultuya tâbi olmasından değil; farklı yaşam biçimlerinin birbirini çoğaltmasından doğar.
Ana akımın sokaklarında yürümeyen, onun ritmine uymayan ya da uyamayan bireyler için alternatif yollar yalnızca bir kaçış değil; nefes alma alanıdır. Bu yollar, görünür olması talep edilen değil, görünür kalmakta zorlanan yaşamların da sürdürülebilirliğini sağlar. Hiçbir yaşam formu başladığı gibi devam etmeyeceği için, alternatif her zaman bir ihtimaller penceresidir: Hem zor zamanlarda tutunma alanı hem de her şey yolunda giderken bile düşünceyi tazeleyen bir meydan okuma.
Alt kültürler birbirini üretir, yaşatır, destekler; aynı zamanda ana akımın tıkanan damarı için de bir dolaşım alanı açar. Bu açıdan alternatif olanı onurlandırmak, yalnızca çoğulluğa saygı göstermek değildir; toplumun kendi devamlılığını mümkün kılan yaratıcı dinamizmi sahiplenmektir.
Bu çerçevede hatırlanması gereken temel nokta, her canlının yaşama hakkının önceliğidir. Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinde olduğu gibi, toplumsal varoluşun da sürdürülebilmesi için bireylerin temel haklarının güvence altına alınması gerekir. “Yaşamın kendisini” öncelemeyen bir toplumun geleceğinden söz etmek güçtür; çünkü yaşamı sonraki kuşaklara erteleyen ya da kusursuz bir ütopya arayışında sabitleyen zihniyet, işlevselliğini yitirir ve ölümcül bir statiklik üretir.
İnsan hakları yalnızca “hayatta kalma”yı değil, onurlu bir yaşam sürdürebilme hakkını içerir. Bugün bize doğal gelen eşitlik anlayışları, bir zamanlar mümkün görünmeyen dönüşümlerin bir sonucudur: Siyahilerin insan sayılmadığı, kadınların yurttaş olarak tanınmadığı, eşcinselliğin varoluşsal bir tehdit olarak görüldüğü dönemler yakın tarihtedir. Dünya tarihi ise her daim göçlerle, hareketliliklerle, teması ve değişimi zorunlu kılan karşılaşmalarla şekillenmiştir.
Chambers’ın sözleri bunu berrak bir biçimde özetler: “Bugün bir dünya kültürü var; ancak bu, tek-tipliliğin çoğalmasından ziyade farklılığın örgütlenmesiyle tanımlanan bir durum.”
Dünya ortak bir kültürel zemine doğru ilerliyor olabilir; fakat bu zemin ancak farklı yaşam biçimlerinin birbirini dışlamadan var olabildiği ölçüde anlam kazanır. Alternatif olan tam da bu nedenle bir “öteki seçenek” değil; çağdaş toplumun temel bir işleme biçimidir.
Chambers konuya müzik ve kültür perspektifinden ise şöyle yaklaşıyor:
“Eğer rock müzik küresel bir lisan ve kurum ise, bir iletişim pratiği ise, dünyada konuşulan öteki dillere benzemektedir: Hem ortak bir gramer ve ağın hem de anlamların olumsal olduğu ve kimliklerin de bağlamsallaştırıldığı değişken bir tarihsel-kültürel sentaks sunmaktadır konuşanlarına. Hem ortak biçimde sahiplenilmekte hem de farklılaştırılmaktadır. Rock müzik, farklı biçimlerde yaşanan ve damgalanan bir malzemedir; yeniden yazılmakta ve başka birinin yerine, başka birinin kaydına dönüşmektedir. Bu, sözde ileri dünyanın, kendi gelişmişliğinin tescili için gelişmemiş bölgelere duyduğu ihtiyaçtan dolayı “Üçüncü Dünya” üretmeye devam ettiği küreselleşme sürecinde karşımıza çıkan gerçek iktidar farklılıklarını inkar etmek değildir. Aynı şekilde, acımasız yenilgilerin ve çıkmaz sokakların varlığını ya da burada herkes için bir ses ya da yerin olmadığı gerçeğini göz ardı etmek de değildir. Ama yine de söz konusu açılımda ısrar etmektir; zira burada, küreselleşmenin başardığını zannettiği evrensel rasyonalizm, yerel büküm ve dağılımlarda kesintiye uğramakta ve kepenklerini inidirmektedir”.
BEYZA DUT
Güz ‘25
BEYZA DUT kimdir?
Uluslararası İlişkiler, Uluslararası Medya Çalışmaları ve Gazetecilik alanlarındaki akademik deneyimlerinin yanı sıra, proje yazarlığı, proje koordinatörlüğü ve araştırmacılık çalışmalarını da hâlihazırda sürdürüyor.
