Maden karşıtı direnişlerde göçebe öznelliklerin Türkiye’den bir kartografisi 

Bahar Topçu‘nun, Yeni İnsan Yayınları‘ndan çıkan ve Ece Baykal Fide tarafından derlenen
 “Ekoloji ve İklim Krizi İletişiminde Adaletin İnşası” kitabında yer alan, “Maden Karşıtı Direnişlerde Göçebe Öznelliklerin Türkiye’den Bir Kartografisi” başlıklı makalesi.

Bu makale, Emre Dursun’un Bahar Topçu ile yaptığı söyleşinin merkezini oluşturduğu için, Yeni İnsan Yayınları’nın ve makale yazarının yazılı izniyle ve referans amacıyla bu sayfada yayınlanmaktadır. Bunun dışında, yazar ve yayınevinin izni olmaksızın başka bir mecrada yayınlanamaz ya da çoğaltılamaz.

Yeni İnsan Yayınları‘na ve Bahar Topçu‘ya sonsuz teşekkürler…

BAHAR TOPÇU SÖYLEŞİSİ: https://www.haftalik.net/neyse-ki-herkes-feminist-olacak-bir-gun/

Giriş: İnsan-Sonrası’nda Madenciliğin farklı ölçekleri 

“Ağaç, ‘olmak’ fiilini dayatır, …” 

Deleuze 

Maden karşıtı direnişlerde kadınların ön saflardaki varlığı en az iki farklı sosyolojik  olgu içeriyor: öncelikle orada olmalarına neden olan ekolojik yıkımın kendisi, ve o  an orada olmalarına dair, mesela bir buldozerin önünde duran ya da kalabalık bir  şekilde bir baraj gölünün kıyısında yürüyen kadının öznelliği. Bu yazıda bu iki  olgunun, nedenin ve oluşun, aslında aynı şeyi, hafriyatçı¹* (ekstraktivist) ataerkili** (patriarki) işaret ettiğini söyleyeceğim. Ama ondan önce bu iki meseleye ayrı ayrı  bakmak gerektiğine inanıyorum. Bu yazının tartışmasının merkezinde öncelikle  ekolojik mücadelelerdeki kadınların öznelliği duruyor. Hafriyatçı ekonomilerle yakıt  deposunu dolduran patriarkinin kadınların hayatındaki etkisi ziyadesiyle oldukça  geniş bir feminist eleştiriyi kapsarken, ekolojik direnişlerdeki göçebe kadınların  öznelliği bize biraz daha marjinal bir alanda tartışmalar açıyor.  

Maden karşıtı direnişler ele alındığından, hafriyatçı aktivitelerin bütünü burada direnişin nedeni olarak kavranabilir. Uruguaylı biyolog Eduardo Gudynas (2010),  ekstraktivizmi tanımlarken doğal kaynakların çıkarılması ve işlenmesi arasındaki  ayrımı vurgular ve bu tür faaliyetlerin genellikle bir ülkenin ekonomisine sınırlı bir  katkıda bulunduğunu işaret eder. Bir ülkede altın madeni açılıp altın çıkarıldıktan    

*_ Türkçeye doğrudan ektractivizm olarak da çevrilebilecek olan bu ekonomik model (extractivism), doğal kaynakların  özellikle ihracat amacıyla minimum işlemle ortadan kaldırılması olarak tanımlanmaktadır. (Acosta, 2013; Wilson,  2016; Sörlin, Keeling & Larsen, 2022). 

**_ Patriacy terimi ise ataerkil olarak verildikten sonra, makalenin ilerleyen bölümlerinde Türkçeye de geçtiği haliyle  patriarki olarak kullanılmıştır. 

sonra, altın genellikle hammadde halinde ihraç edilir ve ülke dışında işlenir. Bu  durumda, altın madeninin açılmasıyla elde edilen ekonomik getiri sınırlı olabilir,  çünkü katma değer yaratma aşaması ülke dışında gerçekleşir. Yine de bu tür  ekonomik faaliyetler kalkınmayı teşvik etmenin vazgeçilmez bir aracı olarak  sunulurken olumsuz etkileri nedeniyle vatandaşlar ve toplumsal hareketler  tarafından direnişin hedefi olurlar (Gudynas, 2020). 

Maden faaliyetlerinin her aşamasında itiraz getirilebilir. Ancak, bu itiraz ya da  protesto süreçleri bir ekonomik faaliyet olan maden çıkarımını düzenlemesi  beklenen yasalarla beraber ilerler. Bununla beraber, bugün artık maden  arazilerinin, kapsadığı alan ve etkisinin doğa tahribatı geri dönülmez bir boyuta  ulaştı. İklim krizinin bugün geldiği aşama nedeniyle yeşil dönüşüm olarak da  konuşulan kalkınma-sonrası ekonomilerin madenciliğe ve onun sonucu olan  toplumsal eşitsizliklere nasıl bir etkisi olabilir? Türkiye gibi bir ülkede, mor bir yaşam döngüsünün bir karşılığı var mı, yoksa doğa ve ekonomi çelişkisinin sonucu olan bir  çeşit politik rekabet devam ediyor mu? Bu sorulara doğrudan bir cevap vermek  yerine bugüne dair kadınların bakış açısından bir durum değerlendirmesi ve  deneyim paylaşımı yapma kapasitelerimize katkı sunmayı umuyorum. Türkiye’nin  önemli madenlerinin kenarında konumlanmış bir köyünde zaman, iklim ve ekonomi senaryoları kadar hızlı akmayabiliyor. Böyle büyük soruların yerellerdeki karşılığı  olabilecek Kaz Dağları ve İkizköy gibi şirket-maden-devlet ilişkisi sonucu doğan  maden karşıtı hareketler ilk tartışma düzlemini oluşturabilir. 

Bugünkü yaşamın koşullarını belirleyen insan ve kalkınma merkezli ekonomilerde, ikinci cinsiyet(ler)in kaçınılmaz olarak eleştirel ama aynı zamanda olumlanabilen  varoluş biçimleri ise bu makalenin ikinci tartışma zeminini açıyor. Böyle bir öznelliği  Rosi Braidotti (2017), Gilles Deleuze’den aldığı göçebelik kavramını olumlayıcı  (affirmative) bir şekilde geliştirerek insan-sonrası etik anlayışıyla şekillendiriyor. 

Yeni diyebileceğimiz, aynı anda eleştirel ve olumlayıcı olabilen bu yaklaşıma  ihtiyacımız, karşılaştığımız güçlüklerin aciliyetinden kaynaklanmakta: 

“İnsan sonrası açmazı tanımlayan sarsıcı ve içsel bakımdan çelişkili olayların ölçeğini  ve bunların getirdiği acı verici ve göze çarpan adaletsizlik ve şiddet düzeylerini göz  önüne alırsak, standart değerler yetersiz kalıyor”

şeklinde açıklıyor günümüzün önemli yeni-materyalist düşünürlerinden Braidotti.  Bu varoluşu deneyimleyen ise tekil ve bağımsız kimliklerden ziyade doğa ile  teknoloji, kadın ile erkek, siyah ile beyaz, yerel ve küresel arasında çapraz  geçişkenliklerdeki göçebe öznelliklerimiz oluyor. Donna Haraway’in akrabalılık kurma ya da Türkçeye daha çok yoldaş türler (Haraway, 2010) olarak çevrilen – 

kinship – kavramı, yaşam döngüsünü güçlendirdiğini bildiğimiz insan-dışı canlılarla  kurduğumuz bağlantıların farklı hikâye anlatılarının iyi yaşama sunduğu katkıyı  anlatır. Haraway’in yoldaş türleri, altıncı yokoluşu yaşadığımız bir çağda öne çıkan  olumlamalara bir örnek olabilir. Çünkü yeni—materyalistlere göre insan sonrası  düşünürlerin vazifesi, “… aynı anda hem dünyaya içkin, yani dünyaya dair güven  duyan hem de dünyadaki adaletsizlikleri ve olumsuzlukları eleştirebilen yeni bir tür  özne” (Braidotti, 2019) haline gelmek için emek vermek olmalı. Braidotti örneğin,  Harraway’in yoldaş türler kavramıyla beraber vegan tavuk üretebilen teknolojilere  ve bunun gibi yeni dünyalara olumlu bir yerden bakıyor ve bu döngü içerisindeki bir  “biz” den bahsediyor. Bunun için, bu noktaya nasıl gelmiş olduğumuza dair kolektif  hatıralarımızı beraber yazabileceğimiz, ama bir ve aynı olmayan öznelliklerimizi öne  çıkarmamız gerekiyor.  

Braidotti (2011) şimdinin kartografilerini çıkarmalıyız önerisi ile de hikâye anlatımına en az bir boyut daha katıyor. İlk olarak şimdide yaşadığı gerçekliği  tanıyan ancak onu sadece tarihselliği ile kabul etmek yerine deneyimlere, fikirlere,  paylaşımlara, geçişkenliklere odaklanan bir haritalandırma çalışmasından  bahsediyor. Tarihsellik tartışmasını da yanına alarak kurumsal istikrar ve otoriteye  saygıyı kuran çizgisel zaman içinde olabildiğimiz şeyler, döngüsel ve dönüştürücü  olma hallerimizi dışlamamalı. Braidotti, çizgisel zaman Chronos’un Asil (royal)  bilimlerin bilgi üretimini onayladığını, döngüsel ve dönüştürücü olan Aion’da ise Yan  (Minor) bilimlerin üretildiğini ifade ediyor. Aion’dan zamanımıza bakan  “kartografiler, şimdiye yerleşmiş belge ve anıtların, ağların ve ilişkilerin bir  karışımıdır – bunlar aynı anda hem artık olmayı bıraktığımızşeyin kaydı hem de oluş  sürecinde bulunduğumuz şeyin tohumudur” (2019). İnsan-sonrası bir eleştirinin  olumsuza analitik işlev yüklemeye devam edecek olması onu olumlu değerler ve  projeler üretebilmesinden alıkoymuyor, tam tersine, filozof bu durumu niteliksel  sıçramayı olumlayan bir halk oluşturmak adına verilecek emeğin bir parçası olarak  görüyor.

İnsan – dışı yarı bilinçli, zaman zaman bilinçsiz varlıkları da kapsayan bir bizden  bahsetmeye başladık bile. Bunu görmek için bir kartografi çalışması için  disiplinlerarası üretken merkezler (Braidotti, 2016) olarak adlandırdığı yerlere  bakmak yeterli. Filozof bu çalışmaların akademideki örneklerini de karşılaştırmalı  edebiyat ve kültürel incelemeler, medya çalışmaları ile çevre bilimlerinde  gördüğünü söylüyor.  

Bu üretken merkezlerin farklı bir deneyiminin de Kaz Dağları ve İkizköy gibi  direnişlerde yaşandığını, göçebe öznelliğin de yine bu direnişlerde geçişken cinsiyetler tarafından deneyimlenmekte olduğunu söyleyebiliriz.  

Bu yazının amacı tam olarak bu notu düşmek iken, medyaya dair yorumun ise  yazının olumlayıcı bir sürprizi olarak okumasını umuyorum. İletişim araçlarının  günümüzdeki halini olumlamanın zorluğunun – bir iletişimci kadar olmasa da – farkındayım. Bu noktada açmak isteyeceğim ilk parantez, belki de deneysel iletişimin de bu anlamda olumlanabileceğine bir kere daha bakmak gerekiyor.  Medyanın bizden alıp verdiklerine yine de medya içinden gelen terazide ölçmek  yerine, belki biraz daha dışından bağlantılar kurarak bakmak olumlayıcı, yaratıcı ve  iddialı bir görüş de sağlayabilir.  

Yeni materyalizme dair bir parantez ise yazının pozisyonuna dair temel bir bilgi verecektir.  

Altın, çelik, kömür ve fosil yakıtlar bugünkü toplumların yaşamsal değer ve projelerinin ham  maddesini oluşturuyorlar. Bu hammaddelerin kullanıma uygun ürünlere dönüşümü ve servis  edilişi sırasında insan-dışı olanın, farklı sınıf ve cinsiyetlerin payına farklı roller düşüyor. Bugün  halen Avrupa günü olarak kutlanan 9 Mayıs’ta Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu’nun kuruluşuna  dair Schumann, kömür ve çeliğin Avrupa toplumlarına barış ve refah getirdiğini söylüyor. Avrupa  Kömür ve Çelik Topluluğu önce bir ticaret ortaklığı olan Avrupa Ekonomi Topluluğuna ardından  da bugün bildiğimiz Avrupa Birliği’ne dönüşüyor. Tam da bu noktada Ende Galende aktivistleri  Almanya’da bir kömürlü termik santralin işleyişini durduğunda ya da Yokoluş İsyanı’ndan sıradan  insanlar İngiltere’de fosil yakıtlara yatırım yapan banklara kendilerini bağladıklarında bütün bu  değerlere kökünden bir eleştiri getiriyorlar. Bununla beraber söylem oluşturmalarından,  örgütlenme biçimlerine; eylem repertuarlarından fon ve destek bulma yollarına kadar her şey  toplumsal hareketlerin tarihsel birikimlerini neşeyle olumlayan bir deneyim kurguluyor.  

Yeni materyalizm, onun ne yapabileceğini bilene kadar toplumsal olan (beden) hakkına bir şey  bilmediğimizi ileri sürüyor. Bunun yerine şeylerin, mesela toprakta ham madde olarak bulunan  altına uygulanan dışsal kuvvetin fail(ler)iyle beraber altının da dönüştüğü maddeselliğin yarattığı 

gerçeklikler ile ilgileniyor. Fosil yakıtları yerin altında bırakan bir toplumun nasıl bir toplum  olacağına dair bir fikrimiz yok. Bunu istiyoruz. Bu noktada cüret ettiğimiz şeyi iyi tartışmamız  gerekiyor. Karen Barad, Donna Haraway, Rosi Braidotti gibi yeni materyalist düşünürler,  1990’ların ortalarından itibaren doğa ile kurduğumuz ilişkinin karşıt (düalist) ikililikler üzerinden  kurulduğunu, eylemlerimizle de bu kurulumun devamlılığını sağladığımızı ifade ediyorlar.  Eleştirilerini getirirken de yaşayan bir organizmanın biçimini, yapısını ve organizasyonunu  inceleyen, biyolojinin bir alt dalı olan morfolojiden yararlanarak maddeleşmenin süreçleriyle  ilgileniyorlar. Manuel DeLanda, Bruno Latour gibi düşünürlerin değişimin morfolojisini doğa ve  sosyal bilimlerle beraber düşünebilmeye atfettiği önem, ikili karşıtlık düşünce biçimlerinden,  doğa ve insan karşıtlığından çıkış arayışlarında yatıyor. Dahası, düalist düşünce bize ikili cinsiyet  çelişkisini de dayattığından yeni materyalist düşünürler maddenin özgürleşmesinin doğası gereği  feminist bir proje olduğunu da söylüyorlar.  

chronos haritaları: gezegen ölçeği  

Braidotti’nin bahsettiği gibi bir kartografi çalışmasında döngüsel ve dönüştürücü  olana farklı ölçeklerde bakabilmek için iki boyutlu alandaki bilgi üretimlerine  bakmak anlamlı olabilir. Örneğin farklı akademisyenlerin (Maus vd., 2020) güncel  haritalandırma, uydu ve farklı teknolojileri kullanarak oluşturdukları Küresel Ölçekte  Madencilik Veri Seti çalışmasını inceleyebiliriz. Maden çıkarımının 2000’li yıllarda  benzeri görülmemiş bir hızda artışının çok çeşitli sosyal sorunlara yol açtığını  belirten araştırmacılar, şimdiye kadar dünya çapındaki madencilik faaliyetlerinde  ne kadarlık bir alan kullanımı söz konusu olduğuna bakmak için böyle bir çalışma yaptıklarını belirtiyorlar. Bu bilgi setinde, önce uydu üzerinden maden alanlarını  belirledikten sonra bu noktaları polygonlar (çokgenler) ile biçimlendiriyorlar.  

Dünya genelinde altı binden fazla aktif madencilik sahasının coğrafi  koordinatlarından yaklaşık 10 km’lik aralıklar dâhilindeki madencilik alanlarını  belirlemişler. Sonuç olarak da toplamda 57.277 km2’ye karşılık gelen 21.060 poligon oluşturmuşlar. 

Açık kazılar, atık barajları, atık kaya depolama alanları da dâhil olmak üzere tüm  yer üstü madencilik özelliklerini kapsamakta olan bu poligonlar uydu  görüntülerinden tespit edilebilmekte. 

Bu poligonlara bakabilirsiniz fineprint.global/viewer adresinden ulaşabilirsiniz 

Bu çalışma, insan-sonrası politik ekonominin kartografilerinden en az birine iki  boyutlu bir harita sunuyor diyebiliriz.  

Haritanın en genel verilerinden biri, maden çalışmaları ülkelere göre  değerlendirildiğinde madencilik alanlarının %51’inin yalnızca beş ülkede  yoğunlaşması: Çin, Avustralya, ABD, Rusya ve Şili. Diğer on ülke haritalanan toplam  madencilik alanının %30’unu ve geri kalan ülkeler toplam haritalanan madencilik  alanının %19’unu oluşturuyor. Türkiye’nin bu genel bilginin neresinde olduğuna  biraz bakıp, insan-sonrası yaklaşımın Kazdağı ve İkizköy yerelinde neler  katabileceğine irdeleyebiliriz.  

chronos haritalarında Türkiye’deki Kömür ve Altın örnekleri 

Türkiye’de kömür kalkınma politikalarında yeri en öncelikli maden faaliyetleri  arasında yer alıyor ve dünya taşkömürü rezevlerinde İngiltere ile birlikte 10. sırada  yer alıyor. Kalkınma Bakanlığı’nın 2018’de yayınladığı On Birinci Kalkınma  Planı’nında (2019 – 2023) kömürlü termik santrallerin çevre etkisinden  bahsedilmediğini görüyoruz. 

Akbelen Ormanı, İkizköy ve çevresinde santrallerin polygot’ları. 

1995 – 2017 yılları verilerine göre Türkiye’nin yıllık altın talebi 150 ton ve bunun  yaklaşık %15’ini kendi kaynaklarıyla elde ediyor. Bakanlığın aynı raporunda da ifade  edildiği gibi, “Altın yerkabuğunda en az bulunan elementlerden birisi olduğu için  altın madenciliğinde aramadan üretime geçinceye kadar yüzlerce arama ruhsatının  alınması ve her birinde uluslararası kaynak ve rezerv güvenliğine dönük çalışmaların  yapılması” gerekiyor. Ulusal Maden Kaynak ve Rezerv Raporlama Komisyonu  UMREK’in yeni düzenlemeler ile yatırımların önünü açacağı belirtiliyor. 

Kirazlı Altın Madeninin uydu görünümü 

Chronos haritalarına Aion’dan gelen bir yorum: göçebelik 

Bu haritaların ekonomik ve sosyal dinamiklerini küresel düzeyde yönlendiren neo liberal politikaların bugün tartışıldığı önemli uluslararası toplantılar arasında artık  Birleşmiş Milletlerin düzenlediği taraflar konferansı da yer alıyor. İlk toplantının  1992’de Berlin’de düzenlendiği yapıda iklim krizine karşı toplumsal cinsiyet  eşitsizliğini gözeterek önemler alma çalışmaları ise 2010’lu yıllarda başladı. Emek  göçünün ve onun görünmez bedenlerinin meselesinin aynı zamanda bir cinsiyet  meselesi olduğu da yine aynı yıllarda daha sık gündeme gelebildi. O zamana kadar  ön plandaki tartışma küresel ısınma ile mücadelede kimin ne kadar ve nasıl fon  katkısı yapacağının ülkelere göre değişen tarihsel sorumluluk ilkesine göre nasıl  belirlenebileceğiydi. Toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin tarihselliği ve patriarkinin bu  krize katkısı tarihsellikle değil, kadınların dezavantajlı durumlarından bahsetmeye  başlaması ile gündeme alındı. Kesişimselliğin nasıl çalıştığına dair önemli bir  deneyim olması açısından bu olguyu yerel ölçekleri ele alırken de akılda tutmak  gerektiğine inanıyorum. 

Antroposenin göçebe öznellikleri 

Maden karşıtı hareketlerde kadınların rolü ve medyada görünümü bütün bu  bahsettiğimiz ölçeklerde kritik bir deneyimi ifade ediyor. Kaz Dağları ve İkizköy  özelinde göçebe kadın öznelliğine en az iki boyutuyla bakılabilir. Tersine göç olarak  ifadesini bulan kimisi için kentten köye geri dönüş olarak yaşanan göçebelik, diğeri  de yerelinde, köyünde ya da kasabasında hayatını sürdürmekte iken çevreci  görünümlü marjinal olarak hedef gösterilen, direnişin sözcüleri haline gelmiş  kadınlar. 

Yazının ilk bölümünde hafriyatçı ekonomiler ile kadınların göçebe öznelliğini daha  genel bir çerçevede ele alırken ikici bölümde Kaz Dağları ve İkizköy direnişleri  üzerinden kadınların öznelliğine etnografi çalışmamla beraber odaklanmaya  çalışacağım. Yüksek lisans tez çalışmamın alan çalışmasının sadece Kaz Dağları  direnişini kapsadığını İkizköy Kömürlü Termik Santraline karşı Akbelen Ormanındaki  direnişi medyadan takip ettiğimi belirtmek isterim. Direnişin medya  yansımalarındaki benzerlik ve süreçlerdeki kadın figürlerin rollerindeki uyum ve  farklılıklar nedeniyle bu makalede Akbelen Ormanı’na da değinerek medya  söylemine katkı sağlayabileceğini inanıyorum.  

Bu etnografi çalışmasını üç aşamalı olarak gerçekleştirdim: Kazdağı Doğal Ve  Kültürel Varlıkları Koruma Derneği’nin 2023 Mayıs’ın da düzenlediği ilk  ekofeminizm kampına katıldım ve diğer katılımcı kadınlarla hem kampın  başlıklarında hem de Kaz Dağları özelinde yapılandırılmamış sohbetler gerçekleştirdim. İkinci aşama olarak direnişin en başından itibaren aktif olarak yer  almış aktivistlerle bu sefer yapılandırılmış sorularla online görüşmeler yaptım. Son olarak ise Su ve Vicdan Nöbeti’nin yapıldığı yerlere yakın dağın yamacındaki Çırpılar  köyüne kentten göç edenlerin olduğu ve direnişin merkez köylerinden biri olan  Çırpılar köyünde yine kentten göçen bir aktivist kadının evinde kaldım. Türkiye’deki saha çalışmamın yanında, Belçika’daki yüksek lisans programının bir parçası olarak 

ağırlıklı olarak metal madenleri üzerine çalışan bir gönüllü çevre hareketi olan  CATAPA vzw bünyesinde Güney Amerika’dan gelen aktivistlerin Brüksel’deki lobi  faaliyetlerine katkı sağlama ve katılma olanağı buldum. 

Başlangıçtaki sorularım cinsiyet meselesi ve kültürel kimlik üzerine daha çok  yoğunlaşırken, yazım sürecinde kır-kent dinamiğinin yerel ekolojik direnişlerde  kadınların söylemlerine nasıl yayıldığına da yöneldi diyebilirim. 

Gelişme: 

1. Maden karşıtı direnişlerde göçebe özneler olarak kadınlar 

Braidotti, yaratıcılığımızı körükleyen bir unsur olarak mit yaratmanın gücüne  inandığını belirterek Göçebe Özne’yi de yerleşik kategoriler arasında hareket  etmeye olanak tanıyan bir mit ya da politik kurgu olarak ele alıyor. Ana akım özne  konumlarına marjinal öznelerle etkileşim içinde olarak meydan okunmalıdır ve  Braidotti’nin Göçebe Öznellik projesi bu yolla siyaseten harekete geçilmesini işaret  etmektedir, diyebiliriz. Bu açıdan baktığımızda Recep Tayyip Erdoğan’ın İkizköy  nöbetindeki doğa koruyucularına “çevreci görünümlü marjinaller” benzetmesi  yapması, bu mitin karşılıklı bir şekilde çalıştığını gösteriyor. Maden karşıtı  direnişlerdeki kadınlar, hem günümüz krizlerinin kartografilerinin yazımında birer  aktör olarak yer alıyor, hem de bu kurguda kadın öznelliğinin yeniden, bugüne dair  olan kendi mitlerini yazıyorlar. 

“Demir olsam çürürdüm, toprak oldum dayandım.” 

Yaşar Kemal, İnce Memed 2  

“Köklerim var, ama akıyorum. Bütün altınlar o yöne akıyor.” 

Virginia Woolf, Dalgalar 

Özellikle 2019’da Kaz Dağlarındaki Alamos Gold altın madenine karşı  gerçekleştirilen Su ve Vicdan Nöbetinde, farklı çevre hareketlerinden kentli  kadınların direnişteki öncü rolleri bugüne dair bir öznellik içeriyor. Aşağıda özet bir  kronolojisinin paylaşıldığı direniş, Kanadalı şirketin bölgedeki madencilik  faaliyetlerinden çekilmek zorunda kalmasıyla sonuçlandı. Su ve Vicdan Nöbeti  pandemi döneminde de devam ederek 400 günden fazla sürmüş, çevre örgütleri  çeşitli yanlış-haber ve davalarla yıpratılmıştı. Kaz dağları Kardeşliğinden adının 

kullanılmamasını tercih eden bir aktivistin (biz ona Deniz diyelim) gözlemlediği  üzere bu direniş: (1) maden şirketinin Kanadalı – yabancı- olması, (2) Kaz Dağları’nın  halk için “oksijen deposu”, “doğal miras” ve hatta Çanakkale Savaşı’na göndermeler  içeren ulusal/mistik/estetik anlamları ve (3) toplumsal sıkışmışlık nedenleriyle  büyük destek gördü ve olumlu sonuçlandı.  

6 Ocak 2010 _ Alamos Gold, Kirazlı Altın Madeni projesini satın aldı. 

3 Temmuz 2012 _ Kirazlı altın madeni projesi, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’ndan olumlu Çevresel Etki  Değerlendirmesi (ÇED) raporu aldı. İlk ÇED raporu 27 hektarlık bir alanı kapsarken, projenin alanı “kapasite  artışı” ile sonraki yıllarda yapılan başvurularla 613 hektara çıkarıldı. 

1 Mart 2019 _ Şirket, inşaat faaliyetlerine başlamak için Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’ndan işletme  izni aldı. Bu tarihten sonra ağaç kesme işlemi hızlandı. 2012’de onaylanan ÇED raporuna göre, 45.650  ağacın kesilmesi bekleniyordu. TEMA Vakfı tarafından yapılan araştırmada, kesilen ağaç sayısının yaklaşık  olarak ÇED raporunda belirtilen miktarın dört katı olduğu belirlendi. 

28 Haziran _ Kirazlı’daki ağaç katliamına ait drone görüntüleri yayınlandı. 

26 Temmuz _ Kirazlı’da su ve vicdan nöbeti başladı. 

18 Ağustos _ 

– Piyanist Fazıl Say, Kirazlı’daki nöbet alanına konser vermek üzere gitti. 

– Türkiye’nin dört bir yanından on binlerce kişi, Kirazlı madencilik projesine karşı protesto etmek için  maden bölgesinde toplandı. 

19 Ağustos _ Çanakkale Belediyesi’nin de içinde bulunduğu Su ve Vicdan Nöbeti’ni başlatan koordinasyon  komitesi, nöbetin çadırlarla sonlandırılması kararı aldı. Ancak, ülkenin dört bir yanından gelen vatandaşlar  nöbetin devam etmesi gerektiğini ve alandan ayrılmayacaklarını ilan ettiler. 

21 Ağustos _ Toronto’da yaşayan Türkler, Alamos Gold’un Toronto ofisinin önünde su ve vicdan nöbetine  başladılar. 

10 Eylül _ İstanbul’daki Kanada Başkonsolosluğu önünde, Kaz Dağları’nda yapılması planlanan altın madeni  projesine karşı protesto düzenlendi. 

13 Ekim _ Alamos Gold’un 10 yıllık lisans süresi sona erdi. Bakanlık, lisansı yenilemedi ancak iptal de  etmedi. 

22 Aralık _ Kumarlar Köyü Yürüyüşü 

19 Haziran 2020 _ Pandemi devam ederken Kirazlı’da nöbet 330’uncu güne ulaştı.

15 Mart 2021 _ Kaz Dağları’nda altın araması yapan Alamos Gold’un ruhsatı Tarım ve Orman Bakanlığı  tarafından iptal edildi.2

Çanakkale Belediyesi’nin nöbeti başlatarak verdiği desteğin kadın sözcüleri ile  direnişin ilk sosyal medya hesabı Kaz Dağları Kardeşliği‘nin kullandığı dil ve  kadınların her alanda direnişe liderlik ediş biçimleri Kültürel Antropoloji ve Kalkınma  Çalışmaları alanındaki tez araştırmamın etnografik çalışmasında belirleyici oldu.  Bunu belirtme ihtiyacı hissediyorum çünkü insan-sonrası antropoloji çalışmalarında  etnografik çalışmanın kendisinin meselenin bir parçası olabileceğine dair bir  esneklik vardır. Burada, “Kaz Dağları için direnen kadınlar kim?”, “neden ve nasıl  direniyorlar?”, “bütün bu direnişlerin mevcut koşulları neler?” ve “süreç içerisinde  neler yaşanıyor, nasıl değişiyor?” sorularını belli bir yapı ve akışa oturturken göçebe  öznelliği kentten çıkıp kırsalda yaşayarak direnen, oradaki ekolojik yıkımlara karşı  çıkan kadınlarla konuşarak tartıştım. Ve sadece kentten köye göçen kadın ve /ya  aktivistlere sorular yönelttim ve çalışmanın kapsamını da onlarla sınırladım. Çünkü  öncelikle fonlanmayan bir yüksek lisans etnografi çalışması yapıyordum. Buna ek  olarak, kentten köye göçteki kadın öznelliğinin artık ayrıca çalışılabilecek bir olgu  olması ve yerelden kadınlarla buluşmaların eksik bıraktığı alanın da farklı  çalışmalarla tamamlanabileceğine inanıyorum.  

Görüşme yaptığım kadınlar da bunu bir çeşit kaygı olarak belirttiler. Kimisi sadece  kentli oldukları için yerel kadınlardan çok ayrı bir tecrübe yaşamış gibi ele alınmak  istemediklerini neredeyse aynen bu ifadelerle dile getirdi. Kimisi de ekolojik  direnişlerdeki yerel kadınların varlığını çok önemsediklerini, bunun için – yani o  kadınları direnişe katmak için- ayrıca çalışmak gerektiğini savundu. Teker teker  konuşmalarda ifadesini bulan bu durum, kırsaldaki kentli aktivistlerin ya da o yerelin  yeni sakinlerinin insan sonrası antropolojinin tanımladığı anlamda birer antropolog  rollerinin de olduğunu düşündürdü. Burayı daha sonra tekrar açacağım. 

Yerellerdeki kadınların ekolojik direnişlerdeki varlığını önemseyenlerden biri olan  Su ve Vicdan Nöbetinin aşçısı ve ekofeminist aktivist Füsun Kayra, nöbet sırasında  bölgenin köylerinden direnişe katılıp ona liderlik edecek bir kadın varlığının  yaşanmadığı/oluşmadığını/belirmediğini söylüyor ve ekliyor, “ta ki Kumarlar  

² Kronolojinin ayrıntılı hali için: https://www.kazdaglariistanbul.org/kaz-daglari-kronolojisi/

köyündeki yürüyüşe kadar.” Bu yürüyüş, Füsun için oldukça önemli çünkü birbiriyle  farklı düşünen pek çok çevre örgütünden aktivistler, Kumarlar Köyü kadınlarının  pankartının arkasında birlikte yürüdüler. 

Füsun’a göre yereldeki kadınların korumacılık faaliyetlerindeki varlıkları onların  kendilerini ifade etmelerinde, yani kendilerini gerçekleştirmelerinde önemli bir rol  oynuyor. Bir yandan bu doğru çünkü yaşadıkları ve bir parçası oldukları yaşam  ekonomisine dair sözlerinin olması kadar doğal bir şey olabilir mi? Diğer yandan  başka bir soru, “mücadeleden düşen” (aşağıda okuyacağız) kadınların tam olarak  ne(re)ye düştüğünü de – özellikle yeni öznellikler, ekonomiler konuştuğumuz bir  anda – sormak anlamlı olabilir. Yani, maden karşıtı eylemlerine son vermek zorunda  bırakılan kadınlar kendi hayatlarının öznesi, gerçekliklerinin aktörleri olmaktan da  mı çekilmiş oluyorlar? Füsun önemli noktalara değiniyor:  

“Bölgenin köylerinden direnişe katılıp ona liderlik edecek bir kadın geçişi olmadı. Ta ki Kumarlardaki  yürüyüşe kadar. Bir gölet vardı. Köylü de kendisi için yapılacak zannediyor. Maalesef o göletin suyunun da  borularla döşenip Alamos Gold’a taşınacağını öğrendiler. Biz de o sırada bölgedeyiz. Bir arkadaşım belgesel  çekmek istiyordu su ile ilgili. Atladık kamyonete, gittik. Beyaz tülbentli kadınlar oturmuş bizi bekliyorlardı.  Ben de artık kendimi tutamayıp, bence bunun için yürümelisiniz dedim. Buradan baraja yürüyelim işte hep  birlikte dedik. Onlar da aslında çok sıcak baktılar. O kadınların arkasında 1000 kadar kişi yürüdük. Bence 

Kumarlar köyündeki kadınların yürüyüşü gerçekten çok önemliydi. Belli bir amaç için hep birlikte hareket  edebilme başarısı çok önemli.  

Öncesinde ben köye gittim. Köy hayrının da yapıldığı bir etkinlik oldu. Köy meydanında toplanıldı. Köyün  mesire alanı aslında. Sonunda öğreniyorlar ki o sular depolarla Alamos Gold’a gidecek… Bir de 20 km. kadar  döşenmiş borular bunlar. Gerçekten inanılmazdı.  

Ayrıca oradaki arazilerin çoğu da köylünün. Onunla ilgili de davalar açıldı. Pek de bir hak iddia edemediler.  O sırada da en azından köye su gelecek diye düşünüyorlar. Ama sonunda da Alamos Gold’a gideceğini  öğreniyorlar.  

Bir şekilde kadınlardan bunu dinledikten sonra bu öfkeyi daha çok insana aktarmak gerektiğini, yürümek  gerektiğini söylediler. Kadınlar muazzam konuşmalar yaptılar. Yereldeki kadınlar bu tür direnişleri başka  bir noktaya taşıyabiliyorlar gerçekten. Bizim yapamayacağımız bir şey. 

Ancak öncelikle Çanakkale valiliğinden uyarı aldılar. Hemen köye gelindi ertesi bir yakın tarihte. Vali miydi,  kaymakam mıydı hatırlamıyorum köyün kahvesine kadar gelindi. Suyun da köye geleceğine dair köylüyü  ikna etmeye çalıştılar. Yoğun bir baskılama oldu. 

Ama kadınlar çekilmediler. O sözleri dinleyen o kadınların eşleri ve babaları ne yazık ki bu baskıya boyun  eğdi ve o öne çıkan kadınların geri çekilmesine, kadınların mücadeleden düşmelerine neden oldular.  Kadınlar bu baskıya aslında boyun eğmiyorlar, mücadeleyi devam ettirmek istiyorlar ama aile içindeki  büyüklerin baskılamalarıyla mücadeleyi bırakıyorlar.” 

Yaşananları Yeşil Gazete’nin Şubat 2020 ve Mart 2023 tarihli haberlerinden de  incelediğimizde, “Kumarlar Köyü’ne ÇED raporunda yer almayan bir baraj inşa  etmek isteyen şirketin, köylülere mera alanlarını terk etmeleri ve aktivistlerle  işbirliği yapmamaları için baskı uyguladıkları…” bilgisine ulaşıyoruz öncelikle.  Yeterince teyitli bir bilgi olmalı ki, alt başlığa alınmış. 2020’de yayınlanan haberde  Çanakkale Kent Konseyi Çevre Meclisi Başkanı Pınar Bilir ile konuşan Yeşil Gazete’nin aktardığına göre aktivistler ÇED raporunda yer almayan, köylülere ait  mera alanında yapılmakta olan göletin “nereden çıktığını” sordukları hiçbir  kurumdan net bilgi tahsis edemiyorlar. 2023 Mart’ında yine Yeşil Gazete’de  yayınlanan Muhammet Yavaş’ın özel haberinde ise köylülerin mücadelesinin sonuç  vermediğini ve gölet suyunun bir maden şirketine verildiğini okuyoruz. Tarım ve  hayvancılık yapan köy halkının projeyle ilgili zamanında bilgilendirilmeyişi ve  mücadele sürecinde başvurdukları sorumlu kurumlarda bir muhatap  bulamamaları, hafriyatçı ekonomilerin kırsalda yol açtığı çıkmazı gösteriyor. Alamos  Gold’un altın madeni aktiviteleri önlenmiş olsa da, son yıllarda kuraklıkla mücadele  eden Kaz Dağları yöresinde devam etmekte olan maden faaliyetleri, şirketlerin ihtiyaç duydukları doğal kaynak ve iş gücü nedeniyle köy ve köylüleri sadece kendi  karlılıkları için kullandıklarını gösteriyor. Çan Çevre Derneği’nden Mehmet Öz’ün 

söyledikleri Yavaş’ın özel haberinde şöyle aktarılmış: “Mücadelemiz farklı  noktalarda devam ediyor. Köydeki baraj altın madeni şirketi ve DSİ tarafından ortak  yapıldı, köyden ziyade şirkete tahsis edildi. Barajın kapağını kapatırsanız ilçemizin (Çan) içinden geçen çay akmaz. Bu çayın beslediği 32 köy mevcut. Kumarlar  Barajı’nın kapaklarını kapatıp suyu köylüye vermezseniz 32 köy su sıkıntısı çeker.  Çan’ın artezyen kuyuları, yeraltı kaynakları beslenemez.” İşte hafriyatçılığın  ekosistemi, tam olarak budur diyebiliriz.  

Haberlerde yerel yönetim ya da çevre derneklerinden konuşanların erkek isimleri  ile haber içeriğinde verilen fotoğraflardaki kadınlar dikkatimi çekiyor ister istemez.  2023’teki bu fotoğraflarda da Füsun Kayra’nın anlattığı gibi beyaz tülbentleriyle  görünüyorlar.  

Neden onları yazıyoruz, kadınlar bir yürüyüşe liderlik etmeye istekli olduklarında  peşlerinden gidecek pek çok kişi olduğunu nasıl biliyoruz?  

Türkiye’deki maden karşıtı mücadelelerde kadınların öne çıkmasının ve medyada  yer almasının, daha da kötüye gideceklerini gördükleri doğa ve toprakla olan  mevcut ilişkilerini koruma arzularından ve bunu iyi bir şekilde ifade  edebilmelerinden kaynaklandığını görüyoruz. İkizköy’de de olduğu gibi mevcut  madencilik faaliyetlerinin çevre ve halk sağlığına, psikolojisine etkisini aslında bizzat  deneyimlemiş olan kadınlar, ellerinde kalabilmiş artık son yeşilliğin gitmesini  istemiyorlar.  

Kırsal üretimin temel amacı öncelikle kentleri doyurmak olarak belirlenirken  köylerde yaşayan kadınlar Türkiye’nin modernleşmesi sürecinde öncelikle merkez i yönetim tarafından dışlandılar, ancak bu dışlanma burada kalmadı. Kadının  özgürleşmesi açısından bakıldığında ise Deniz Kandiyoti (2019), Osmanlı  patriarkisinin saray merkezli olmasına rağmen Cumhuriyet döneminde kırsaldaki  kadınların Osmanlı’dan geriye kalan ataerkilliğinin simgelerinden biri olarak  algılandığını belirtir. Pınar Selek (2021) de kuruluşundan günümüze inşası devam  etmekte olan Cumhuriyet Kadını veya Devrimci Kadınlar arasında da bu bilginin 

farklı biçimlerde pekiştirildiğinden bahseder. Cumhuriyet kadınının kentli  görünümünde ya da belli bir amaç için örgütlenen devrimci kadının ortaklık kurduğu  unsurlar arasında değildir kırsaldaki kadınlar. 

Özellikle 1990’ların ortasından itibaren ise, dışarıda bırakılmış bu kadınlar  Bergama’daki altın madeni direnişinde, Sinop ve Akkuyu’daki nükleer santral karşıtı 

eylemlerde kalkınma karşıtı söylemi savunan önemli figürler haline geldiler. Kadın  hareketinin örgütlenme sürecinde ya da literatüründe ise çevreci unsurlar 2000’li  yıllarda belirlemeye başladı. Kadınlar neden bir kömür madeninin genişlememesi  gerektiği bilgisini bizzat kendi deneyimlerinden edinirken, geleceğe dair de en  azından olmak istemedikleri şeye dair bir sözleri, tavırları olduğunu gösterdiler.  Ancak siyaset, bu esnek göçebe öznelliğin gerisinde kaldı.  

1990’larda projelerin iptali, ertelenmesi ya da çevre hareketinin örgütlenmesi gibi  kazanımları getiren kadınların öncü olduğu ekolojik direnişler bugün artık o yerelin  daha çok seçim sonuçlarıyla tartışılır oldu. Kaz Dağları özelinde konuştuğum  kadınların pek çoğu Çanakkale bölgesinde madencilik faaliyetlerine hâkim olarak,  bir noktadan sonra hak arayışlarının da önünün kesildiğini, bunun nedeninin de  doğrudan iktidar ilişkileri olduğunu ifade ettiler. Erdoğan’ın Akbelen nöbeti için  çevreci görünümlü marjinaller deyimini ya da benzer bir ötekileştirmeyi AKP’nin  güçlü olduğu bir yer için, mesela İkizdere’deki protestolarda kullanmadığını gördük.  Muhalefet ise bu durumda nöbetteki eylemcilere karşı üstenci bir dil kullanarak  didaktik bir yaklaşımla iletişim kurmayı tercih etti. Hafriyatçı ekonominin dayattığı çıkmazla yüzleşme cesareti; yaratıcılığı olmayan söylemlerle iyice daraldı,  diyebiliriz. Bu daralmayı da aktivistlerin sorumluluğu olarak görmek, en hafif tabirle  kolaycılığa kaçmak, kendi politik alanını apolitikleştirmek olacaktır. Politikasızlık,  medyada etkin bir şekilde yer alması gereken tepkiler yerine sosyal medya  üzerinden bireysel kullanıcıların (belki sanatçıların) gösterdikleri reflekslerin ön  plana çıktığını, sadece onların gündemi de belirleyebildiğini görüyoruz.³ 

Cumhuriyet kadını olabilmek süreciyle başlayan Türkiye’de kadının geçişken  kimlikleri serüvenine, 1960 ve 1970’lerdeki devrimci kadınlarla farklı anlam ve  çelişkiler eklenir (Selek, 2021). Bu geçişken, göçebe öznelliği belirleyen günümüzün dinamikleri neler olabilir? Ekolojik direnişlerdeki kadınların birbiriyle kurdukları  iletişim bu soruya bir yanıt veriyor. Güney Amerika ülkelerinden Ekvator’da yasa 

dışı madenciliğe karşı birlikte direnen kadim halkların birlikte mücadele ettikleri    

³ Bu destekler arasında akla ilk gelen Tarkan’ın 24 Temmuz 2023 tarihli paylaşımı olabilir. Jandarmanın 8 kişiyi  gözaltına aldığı Akbelen Ormanında ağaç kesiminin de başması üzerine sanatçı, “Durun artık!” çağrısı yapmıştı.  İlgili link,  https://twitter.com/tarkan/status/1683530932207206400?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ct 

wterm%5E1683530932207206400%7Ctwgr%5Efefb72fceb924d680be498d51a4db78b668bda29%7Ctwcon%5Es 1_&ref_url=https%3A%2F%2Fyesilgazete.org%2Ftarkandan-akbelenli-direniscilere-destek-doyun-artik%2F

kentli aktivist kadınlara İspanyolcada Kolonyalist anlamına gelebilen colonas  lakabını taktıkları gibi (Sempértegui, 2021) Füsun Kayra’dan da Kaz Dağları  yöresindeki köylülerin onun gibi kentten köye göç etmiş herkese İstanbullu diye  seslendiklerini öğreniyorum. Yukarıda tartışılan hafriyatçı ekonominin dayattığı  sıkışmışlığın failliklerine bir gönderme olarak okuyabiliriz bu deyim ve benzerliği.  Yeşil hareketin oldukça içinde yer alan Özge Doruk, Kaz Dağları direnişinin  başarısının İstanbulluların dikkatini çekmesiyle bağlantılı olduğunu söylüyor.  Bölgede benzer başka projeler de olduğunu bilen aktivistler drone görüntülerinin  etkisinin altını çizdi. Özge ve diğer aktivistler için orman kıyımının havadan  görüntülerinin Su ve Vicdan Nöbeti ve Fazıl Say konserin için insanların farklı  şehirlerden direniş alanına akmasında etkili olduğunu belirttiler. Bu görüntüler  eylemlere ayrıca bir çağrının gerekliliğini ortadan kaldırdı ve sadece Çanakkale  Belediyesi’nin Fazıl Say konseri düzenlediğini belirtmesi yeterli oldu. Böylece  yereldeki kadınlardan kimse bir çağrı yapmasını istemedi, ya da beklemedi.  

Kırsala dönen kadınların göçebe özneliğinin iki dinamiğini belirleyebiliriz bu  noktada. İlk olarak bu göçün yoğun olduğu yerlerde kent-kır gerginliğinin artmasını ve bu gerginliğin ana damarlarından birini de kadın aktivistler olmakla  deneyimliyorlar. Özellikle Gezi Parkı direnişi sırasında belli bir protesto tecrübesi ve  yaklaşımı olan kentli aktivistler, maden karşıtı yerel hareketlerde yasal süreçlerin  takibi, protestoların örgütlenmesi ve medyanın dilini belirlemek noktasında önemli  roller oluyor. Bütün bunlar da, önce kırsalın kentli unsurlarından biri olarak  görülmelerine katkıda bulunuyor. Buradan hareketle ikinci olarak kentli kadın  aktivistler, maden karşıtı direnişlerde özellikle de yereldeki kadınlarla  iletişimlerinde sanki bir antropolog gibi bir rol de edinmiş oluyor. İklim krizi ve  ekolojik yıkımla beraber antropoloji tarihsel olarak tekrar parlak anlarından birini  yaşıyor. Öncelikle kolonyalizm sırasında daha çok ırksal farklılıkların incelenmesi  üzerinden yükselen disiplin, günümüzde artık insan-sonrası ekonomilerin yaratım  süreçlerinde başvurulan disiplinler arasında yer alıyor. Benzer bir yaratım rolünü  sanatçılar da benimsiyorlar. Yedinci Kıta temalı 16. İstanbul Bianel’inin küratörü  Nicolas Bourriaud, bienal için yazdığı yazıda sanatçılara bir antropolog rolü  atfettiğini yazmıştı. Çıkış noktası olarak da doğayı ve onunla kurduğumuz ilişkiyi  nesneleştirmeden ele almaktan bahsediyordu. Bu da tabii ki, sanatçıların insanın  doğayla kurduğu ilişkiyi yeniden kurgularken talep edebileceği rollere bir gönderme  içeriyordu. Cumhuriyet kadınlarının incelediği kültürün dışından gözlem ve 

değerlendirmelerle ilerlediği antropolojinin ilk zamanlarının yöntemlerine daha  yakın bir üslup benimsediğini söyleyebiliriz (Whitehead, 2009). Ancak burada bu  üslubun kendisinden çok, en başında Cumhuriyet kadınının kendisi de erkek  egemen bir ulusalcılık söylemiyle belirlendiğinden tarihsel bir resmi söylemin  bayrağını gelecek nesillere, Osmanlı’dan kalmış kültür unsurlarına taşıma ve  aktarma şeklinde çalıştığını görüyoruz (Kandiyoti, 1987).  

Kentten köye göçen kadınlar, Türkiye’de ulus-devlet kurulumu adına inşası bugün  de bitmemiş cumhuriyetçi, Türk, devrimci gibi kadın kimliklerine yersiz yurtsuz bir  eleştiri de getiriyorlar. Hak ve özgürlükleri vatanseverlik çerçevesinde belirlenmiş  olan cinsiyet rollerini kırıyorlar. Ancak Kaz Dağları’ndaki gibi direnişler sırasında,  örgütlenme süreçlerinde patriarkiyi aşamamış unsurlarla birlikte de hareket  edebiliyorlar. Çünkü kırsalın doğa ile kurduğu ilişki devletçi bir anlayışlar  kurgulanmaya devam ediyor. Örneğin Çanakkale Belediyesi Su ve Vicdan Nöbetine  dair yaptığı açıklamalarda doğrudan Çanakkale savaşını hatırlattığını görüyoruz.  Belediye Kaz Dağlarına ulusal bir değer olarak bakarak, Cumhuriyetin kurucu  savaşlarında askerlerin bu ormanları böyle davranmamız için mi korudulari diyerek⁴ direnişe meşru bir alan açıyorlar. Yani Alamos Gold’a karşı gelmek artık cephe  savaşlarının kalmadığı bir dönemde topyekûn vatan savunmasından sayılıyor neredeyse. Ve bu söylem iktidar medyasında da karşılığını buluyor tabii ki.⁵ 

İkizköy’ün Akbelen Ormanında nöbet alanını dolduran aktivistler kadınlar ise polis  ile karşı karşıya kaldığında, sadece bu ormanlarla kurdukları ilişkiden, onu yok  etmenin mevcut yaşam biçimlerine vereceği zarardan bahsederek tepkilerini dile  getirdiler. Sonuç olarak, Su ve Vicdan Nöbeti’nden belki de daha da fazla ulusal ve  küresel medya görünürlüğü olmasına rağmen benzeri bir destek görmedi. Bu açıdan  Kaz Dağları Kardeşliği’nin süreci ilginç. Aralarında kentli aktivistlerin de bulunduğu,  Kirazlı’ya yakın köylerde yaşayanlar, maden faaliyetleri başlamadan önce yapılan  halk bilgilendirme toplantılarına gidiyorlar. Evlerine döndükten sonra biraz  

⁴ Çeşitli örneklerini dinlemek için BBCTürkçe’nin hazırladığı haber belgesel videosuna bakılabilir;  https://www.youtube.com/watch?v=yDqw4L6MxS8 

⁵ 9 Ağustos 2019 tarihinde Atv kanalında yayınlanan tartışma programına, “Kaz Dağları Yalanı’nın ardında ne var?”  başlığı ile ekranlara taşınmıştı. Program’da Alamos Gold’un CEO’suyla röportaj da yapan gazeteci Dilek Güngör’ün  de bulunduğu tartışmada 90’lı yıllardaki Bergama direnişinin arkasında Almanya’daki STK’lar olduğu Gülen Hareketi  üzerine bir kitap yazdığı sırada süikaste uğrayan akademisyen Necip Hablemitoğlu’nun başka bir kitabında bu  Alman STK’larının Türkiye’deki etkisini yazdığı vurgulanıyor. https://www.sabah.com.tr/video/haber/kaz-daglari 

yalaninin-ardina-ne-var

araştırma yapıyorlar ve bir araya geldiklerinde Alamos Gold şirketine devredilecek  bu projenin bir eko-kırım olduğunda, sürecin anti-demokratik ilerlediğinde  birleşiyor. Kirazlıya yakın köylerde buluşmalarına devam ederken Kaz Dağları  Kardeşliği instagram hesabını açıyorlar. Bu süreçte, sadece doğa korumacı ve  şirketlerin yararına olduğunu gördükleri işletme süreçlerine dair bilgilendirme  içeren bir dil kullanıyorlar. Sonrasında ise iki şekilde ulusalcı bir kimliğe bürünüyor  direniş. Birincisi, Su ve Vicdan Nöbetinin Çanakkale Savaşı dilini kullanan Çanakkale  Belediyesi’nin çağrısıyla gerçekleşiyor. İkinci olarak da, ulusal medya ve drone  görüntülerinin etkisi de vatan savunmasına yönelik bir motivasyon sağlıyor.  

Çanakkale’nin Kirazlı ilçesinde ilk direniş evini açan ve Kaz Dağları Kardeşliği sosyal  medya hesabının kullanıcıları olan aktivistler ile Akbelen ormanı direnişi  sözcülerinin Su ve Vicdan Nöbetinin daha sonra bu aldığı ulusalcı söyleme kıyasla birbiriyle daha fazla benzeştiğini görüyoruz. Kentten çıkıp Kaz Dağlarına yerleşen  konuştuğum kadınlardan hiçbirinin aklında Gezi Parkı Direnişinden sonra tekrar bir  aktivist deneyimi yaşamak, daha tecrübeli aktivistler olmak gibi bir amaç olmadığını  rahatlıkla söyleyebilirim. İkizköylü kadınların hikayesini dinlediğimizde de  kendilerini ifade etmek için aslında yeni bir ekolojik yıkım üzerinden ulusal ve  küresel bir görünürlük kazanmaya ihtiyaçları olmadığı anlıyorsunuz. Çünkü hali  hazırda bir kömür madeninin yanında yaşıyorlar yıllardır. Akbelen Ormanı, son bir  umut.  

Kentli aktivistlerdeki antropolog rölünün en az iki farklı şekilde deneyimlendiğini  görüyoruz. Öncelikle, kent merkezli bir algıdan çeperlerdeki ötekine bakarak, onun  yeri geldiğinde kontrol edilmesine yönelik bilgileri toparlama görevine tabii olanlar.  Diğerleri ise, insan – sonrası antropolojinin baktığı farklı yaşam koşullarının  birbiriyle kesiştiği yerlerdeki insan –dışı sığınaklara bakan, o sığınakların insan  topluluklarıyla ilişkisini inceleyen çalışmaların bir parçası olmak. Hatta  günümüzdeki bu incelemeye bu insan – sonrası yaşam sığınaklarının yaratımının da  bir parçası olmayı ekleyenler de var. (Whitehead, 2009; Ingold, 2016) Belki de  onlara kısaca yaşam savucuları diyebiliriz. Sahipleninlen farklı rol ayrımlarının bugünkü medya diline dair de önemli bir ipucu verdiğine inanıyorum. İlk rolü  üstlenmiş aktivistler hali hazırdaki güç ilişkilerinde konumlanarak yaşadığımız  hayatı ikiliklere, çatışmalara, ya da herhangi bir popüler söyleme indirgemekle  yetinebilirken; diğeri ise farklı ölçeklerdeki yaşam döngülerinin oluşturabileceği  sığınakların krizler çağındaki olanaklarına odaklanıyor. Örneğin Ekvator’daki kadim 

halkların kadınlarıyla kentli kadın aktivistler arasındaki iletişime odaklanan  çalışmasında Sempértegui (2021), maden bölgesinde yaşayan yerel kadınların,  polisle ya da yasadışı maden aktivitelerine destek veren diğer yerel unsurlarla  kendilerinin karşı karşıya geldiklerini kentli aktivistlerin ise yerelin bu durumunu  raporlarında kullandıklarına dair bir algıları olduğunu ifade ediyor. Yaşam  döngülerinin krizler çağındaki olanakları ise kadınların kurdukları yerel  kooperatifler, 2024 yerel seçimlerinde Akbelen direnişinin önde gelen isimlerinden  Nejla Işık’ın muhtar seçilmesi, veya Su ve Vicdan Nöbeti’ndeki aktivistlerin  motivasyonları⁶farklı örnekler olabilir ve hepsi de insan-sonrası bir eleştiriye tabiidir. Burada söylem oluşturma açısından ise her ikisinin verili gerçekliği ise bütün bunların iletişim aygıtları olmadan yapılamayacağı.  

Hafriyatçı patriarkiye karşı mücadele ederken bu farklı direniş söylemlerinin medyadaki ortaklıklarına ve rekabetine bakarken başka bir medyanın olumlamalarının da, bu ortaklık ve rekabetle beraber yaşandığını görüyoruz. Braidotti’nin bahsettiği anlamda farklılıklarını tanıyan bir beraberlikle birbirine  sığınma alanları oluşturacak bir “biz” söylemini kimin, nasıl, hangi iş birlikleriyle  

kurgulayabileceğini düşündüğüm, takip ettiğim ve deneyimlediğim yerdir medya  insan – sonrası anlamıyla.  

Gelişme 2: 

İnsan Sonrası Medya ve Biz  

 “Kimsenin ilham perisi olmaya zamanım olmadı…  İsyan etmekle çok meşguldüm” Leonora Carrington 

Medya ve iletişim aygıtlarına insan sonrası yaklaşım, yaşamla kurduğumuz ilk  bilişsel duyumu bedenimiz aracılığıyla kurduğumuzu hatırlıyor öncelikle. (Syvia,  

⁶ Dwtürkçe’nin nöbetteki akvistlerle yaptığı röportaj-haber, https://www.dw.com/tr/kaz-da%C4%9Flar%C4%B1nda-su ve-vicdan-n%C3%B6beti/a-49860461

2021) Latincede ortada olan şey, aracı anlamındaki medium kelimesinden gelen ve  Dünya üzerindeki yaşama dair ilk zihinsel algımızı biçimlendirmemize aracı olan bedenlerimizle kendimizi ve yaşamı duyumsadık. Bugün de halen bu bedenin  olanaklarına, başına gelenlere dair bilgiler üretmeye ve yaymaya devam ediyoruz.  Yaşamı dilin olanaklarıyla anlamaya daha fazla yöneldikçe bu çizgisel birikime tabii  özneler olmaya sıkıştık. Bu yüzden Foucault, tarihsel sürekliliğin resmi versiyonuna  karşı bireyin direnişinden bahseder. (1977) Bu direniş, bedensel ve aşkın bir  deneyim olabilir. Çünkü bize atfedilen kimliğimiz ya da kimliklerimizin en azından  konfor alanlarından çıkarız. Braidotti’ye göre sabit kimliklerimizin doğrusal  akışından ayrılma süreci travmatiktir. (Syvia, 2021) Kimliklerimizden önce ise Özne  oluşumunda iletişimin yerine dair genel bir parantez açmak gerekiyor belki de.  Söylem oluşumu dışında bir iletişimden bahsedilebilirken, ondan (yani iletişimden) önce bağımsız olarak var olan öznelliklerden bahsedemiyoruz. (Choukah &  Theophanidis, 2016) Dilsel alanın dışındaki iletişimin, Özne oluşumuna katkısını yine  iletişimin nasıl ele alabileceğine insan – sonrası bir perspektifle nasıl bakabiliriz? Bu  dilsel anlatım etrafındaki teknolojiler, insan-dışı organizmalar ve bedenin bütün  bunlardan nasıl etkilendiği ve onlara nasıl eklemlendiği insan-sonrası medyanın  alanı içine giriyor. Burada insan-sonrası yaklaşım medyanın öncelikli önemi  üzerinde ısrar ederek, onun farklılıklar arasındaki gerilimleri çözen ve kişinin kendi  özneleşme süreçlerine çeşitli ölçeklerde eleştirel ve yaratıcı bir şekilde müdahale  etme fırsatlarını yaratan rolünü vurguluyor. (Syvia, 2021) Travmatik olduğunu  bildiğimiz direniş alanları, bu anlamda tarihsel sürekliliğe baş (bireysel) kaldırıların  toplamı iken, aynı zamanda bundan önce olduğumuz şeyi geride bırakmayı birlikte  deneyimlemek anlamına da geliyor. Bu direniş mekanlarının şenliği ve kendi  mücadelesini ifade ediş biçimi de şimdiyi ve olmaya yöneldiğimiz şeyi olumlamaya  yönelik olarak devam ediyor. Bu noktada Akbelen gibi yereldeki kadınların  görünürlüğünün belirgin olduğu direnişlerde beliren iki önemli söylem olduğunu  görüyoruz. Kadınların devlet-şirket-polis ilişkisinde şiddetsiz eylemi sembolize  etmeleri ve açıkça maden faaliyetlerine alternatif ekonomileri talep ediyor olmaları.  BBCTürkçe’nin yayınladığı belgesel – haberde de gördüğümüz gibi, madencilik  faaliyetleri için özel arazilerin öncelikle kamulaştırılıp maden şirketlerine  devredilmesi sürecinde istihdam süreçlerinin emek sınıfı unsuru olabileceği  düşünülen erkeklerin süreç içerisinde artık haklarını aramayan bir unsur olmaya  terk ediliş hikayelerini kadınlar kendi deneyimleriyle anlatıyor. Maden  faaliyetlerinin yayılması için çıkarılan yasa ve uygulamalar karşısında ise yine

kadınlar, hayır deme haklarını hatırlayan ve hatırlayan direniş özneleri olarak  karşımıza çıkıyorlar. Bu noktada farklı bir emek – sermaya dönüşümü araştırması,  bölgedeki rüzgâr tribünleri projelerinin nasıl ilerlediğine bakarak da yapılabilir.  

İkizköy-Direniyor sosyal medya hesabında kömürün iklim krizindeki failliğini  bilimsel ve ulaşılabilir bir dil ile ifade ederek gençlerin ve doğanın gelecek hakkını  da savundular. Ekolojik bir direnişten iklim krizinin nedenlerine dair bir paylaşımını,  ilk defa İkizköy-Direniyor hesabında gördük. Politika yapım süreçlerine baktığımızda  da hafriyatçı ekonominin zararlarını en aza indirgeyen, kömürden adil çıkışı öngören  planları olduğunu iddia eden politikacıların önce kadınları ikna etmeye, desteklerini  almaya çalıştıklarını zamanla daha da sık göreceğimizi umuyorum.  

Türkiye yerelinden insan sonrası eleştirel teoriye baktığımızda, Braidotti Avrupa merkezciliği eleştirdiğini söylese de olumlayıcı yaklaşımın Türkiye gibi otoriterliğin  giderek arttığı coğrafyalarla nasıl bir diyalog kurabildiğini ve bu diyaloğun  geleceğinin neye benzeyebileceğini kestirmek zor. Bu noktadaki telaşım, her zaman  bireysel hafızamı temsil edecek olan Türkiye’den benzer düşünsel kanalların  açılmasının zorluklarına odaklanıyor. Demokrasiyi artık büyüme ekonomileriyle 

onaylamayacak bir yeni Dünya’ya Türkiye nasıl bir katkı sunabilir? Bugünün  toplumlarında bu sorunun iki ucu var. Birisi Mars’tan üzerimize düşen, kapitalizm  sonrası hafriyatçılığın kazanmaya devam ettiği bir dünyada zenginleşmeye devam  edenler arasında Türkiye’den hangi güçlü kimlikler olacağısorusunun demokrasileri  zaten unutturan bir insan-sonrası. Diğeri de, Kaz Dağları ve İkizköy direnişlerindeki  kadınların böyle bir soruyu daha da iyi hale getirebilecekleri bir yaratım noktası. İlk  olasılığın zaten demokratik bir seçenek olmadığını görerek yeni materyalizmin  gördüğü ve uyardığı şey, bugün artık çok açık: 

“Antroposen bir boşlukta değil, bilişsel, biyo-genetik ileri kapitalizm ve medya-enformasyon  teknolojileri çerçevesi dâhilinde gerçekleşiyor. Bugün sermaye değerini oluşturan şey bizatihi  yaşayan maddenin enformasyon gücü – bizzat yaşamın politikası-, bu yaşamın içkin nitelikleri ve  örgütlenme kapasitesi. Çağdaş kapitalizmin biyo-genetik yapısı, yaşayan her şeye dair bilimsel ve  iktisadi kavrayıştan kar yaratma kapasitesini arttırıyor. ….. bu durum çözdüğünden daha fazla  problem yaratıyor. Böylece, seralar Ay istasyonlarına benziyor olabilir ama ürünler çoğu zaman  kayıtdışı göçmenler tarafından toplanır.” (Braidotti, 2017)

İnsan dışı varlıklarla beraber bir Biz’den bahsedebileceğimiz bir gelecek olanaklarını  nerede ve nasıl oluşturuyoruz bugün? 

J.J. Sylvia, insan sonrası medyanın öncelikle deneysel iletişim etkinliklerini  benimsemesi gerektiğini, yaratıcı olanakların arttırılmasına yönelik olan toplulukların böylece cesaretlenebileceğini ifade ediyor. Özellikle Kaz Dağları  Kardeşliği hesaplarının ilk anlarıyla örnekleyebileceğimiz, medya araçlarının  olanaklarının bir amaçla kullanılması anlarına bakmakta fayda var. Çünkü bu süreç,  bir yanıyla bir ekolojik yıkım etrafında topluluk oluşturmanın da önemli  araçlarından biri. Sonrasında ise, bir gazetecinin bölgeye gidip konuştuğu ve aldığı  bilgileri aktarma ve paylaşma aşamalarını hem etkileyen, hem de kendi içinde bir  haber değeri de olan bir deneyime dönüşüyor. En önemli aşamasında da farklı  iletişim araçlarıyla yeniden yorumlanarak bir söylem oluşumuna dönüşüyor. Tabii  bu hikayenin sadece bir kısmı… Dolayısıyla, deneysellikten sonra esneklik geliyor.  Günün sonunda, bilişsel olan bilgiyi bizimle paylaşacak; bize, bedenimize olmakta  olanı düzenli bir şekilde aktaran ya da bu aktarımları bizimle beraber toparlayan alan da medya oluyor. Deleuze bunu daha doğrudan, bilişsel bilgiyi dilin yarattığını  söyleyerek ifade ediyor. 

İnsan sonrasın medyanın deneyselliğinin nasıl olması gerektiği farklı bir çalışmanın  konusu olabileceğini belirterek, deneyselliğin esnekliğine verilen reflekslerin  yaratıcılığını görmemiz gerektiğini vurgulayacağım. Çünkü öyle görünüyor ki, Kaz  Dağları ya da İkizköy gibi direniş anlarında şimdi, göçebe öznelliklerin kartografisinde birer manifestosu niteliğini taşıyor. Örneğin 2021’de Kirazlı Altın  Madenin hemen yanındaki ağaçlık alanda kadınların yaptıkları Las Tesis dansı  protestosu böyle bir manifestoya bir örnek olabilir.⁷ 

Geçmişin travmaları, geleceğin olanakları arasında hayır deme hakkı üzerinden  görünürlüğünü sağlayan bir şimdi’yi birbirimize nasıl aktardığımız kendi öznelliğimi  kurguladığımız bir alan. Bu alanın deneyimleri bir gazete küpürünün yarattığı  söylem de olabilir, dağlarda kadına karşı şiddete dair politik eylem dansında da.  

⁷ Şili’de disiplinlerarası, kesişimsel ve kapsayıcı bir feminist kollektif olan LAS TESIS, performanslarını polis, hükümet  yetkilileri ve diğer güç sistemleri tarafından kadınlara yönelik kurumsallaşmış cinsel şiddete yönlendiriyorlar.  Kolektifin 25 Kasım Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günü dolayısıyla 2019 yılında Santiago’da  bir devlet binası önünde yaptıkları dans-eylem kısa sürede dünyaya yayılarak en az 200’den fazla yerde  gerçekleştirildi. Türkiye’de de kolektifin performans için kaleme aldığı şarkı Türkçeleştirilerek farklı yerlerde  uygulanmıştı. Kaz Dağlarında ise kadınlar, doğa ve kadının sömürüsünün failinin patriarki olduğuna dair bir  performansı da Kirazlı Altın madenin hemen yanında, 2021’de gerçekleştirdiler. 

ekolojibirliği.org 

Sonuç: 

Bu yazıyı adım adım, göçebe öznelliklerin direniş anlarında insan-sonrası medyadali  olumlama olanaklarına getirmeye çalıştım. Bunun için öncelikle hafriyatçılığın  yarattığı antropojenik dönüşümün ve eşitsizliklerin farklı ölçeklerdeki durumunu  küresel ve yerel tartışmalarla haritalandırmaya çalıştım. Ardından da Kaz Dağları ve  İkizköy örnekleri üzerinden maden karşıtı hareketlerdeki kadınların göçebe  öznelliğine dair bir kartografi çıkarmaya koyuldum. Braidotti’nin ifade ettiği  anlamda bir insan sonrası etiğin olumlayıcı yönünün, Türkiye’de kırsala dönüş  yapan kadınların öznelliğinde nasıl deneyimlenmekte olduğuna bir notun, böylece  düşülmüş olduğunu umuyorum.  

Makalenin ayrıca kendi çalışma ve deneyimlerimizi paylaştığımız akademik bir yazı,  yazılı ya da görsel-işitsel bir haber, belgesel, video çalışması, ya da sanatsal herhangi  bir ifadenin olumlayıcı bir iletişim çalışması olabileceğine dair bir cesaretlendirme  girişimi olarak da okunabilmesini umuyorum. 

Braidotti’nin kartografi çalışması, sanal zekânın sınıf ayrımına etkisine ya da ırkçılık  ve otoriterliğin artışı gibi sorunlara önleyici bir strateji getirmiyor; iklim krizinin  hızını ve etkilerini daha bütüncül bir şekilde kavramamız için yaratıcı yöntemleri  işaret ediyor. Yani telaş içerisinde ama düşün dünyalarımızın kıymetini de  unutmadan ve atlamadan insansız olmayan insan sonrasının da insan  topluluklarının ömrü için uzun olabileceğini hatırlatıyor. Bu gerçeği umursamayı  tavsiye ediyor biraz da. Çünkü böylece, yine Deleuze’ün ifade ettiği anlamda  hakikatimizin en önemli yansıması olan başımıza gelenlere daha fazla tutunup  sahiplendiğimiz ölçüde onları dönüştürme kapasitemizin artışını her geçen gün  daha da fazla deneyimleyebileceğiz. 

Eleştirel bir bakış açısıyla olmakta olanı birbirimize aktarırken aynı zamanda bedeni  ve insan-dışı olanı da kapsayan sorularla olumlanabiliri arayan, deneysel bir iletişim  biçimi yaratabilir miyiz? Ekolojik direnişlerdeki kadınlar, tam olarak bunu yaptıkları  için liderlikleri ve kazanımları, içsel bir kendiliğindenlik barındırıyor olabilir mi?  Böyle bir kendiliğindenlik yeni materyalist düşünürlerin yapılandırmaya çalıştığı bir  ikili karşıtlıklar sonrası dünyaya dair veri veriyor mu? Bu sorularda bir anlam,  dönüşüm olanağı, ve yaratıcılık buluyorsak insan-sonrası bir yaklaşımı zaten  düşünüyoruz demektir. 

Referanslar: 

∙ Adaman, F. (2016). Environmentalism in Turkey (M. Arsel, Ed.; 0 ed.). Routledge.  https://doi.org/10.4324/9781315256245 

∙ Adak, Hülya, and Ayşe Gül Altınay. 2010. Guest editors’ introduction: at the crossroads  of gender and ethnicity: moving beyond the national imagination. Dossier on gender,  ethnicity and the nation-state. New Perspectives on Turkey 42(Bahar):9–30  

∙ Adem, Ç. (2016). Non-State Actors and Environmentalism. In Environmentalism in  Turkey (pp. 71–86). Routledge 

∙ Altınay, A. G., Contreras, M. J., Hirsch, M., Howard, J., Karaca, B., & Solomon, A. (Eds.).  (2020). Women Mobilizing Memory. Columbia University Press.  https://doi.org/10.7312/alti19184

∙ Bergama’dan iklim grevlerine, Türkiye’de ekoloji mücadelesinin seyri: Aktivistler  anlatıyor (1) – Yeşil Gazete. (2019, Kasım 26). https://yesilgazete.org/bergamadan-iklim grevlerine-turkiyede-ekoloji-mucadelesinin-seyri-aktivistler-anlatiyor-1/ 

∙ Braidotti, R. (1994). Nomadic subjects: Embodiment and sexual difference in  contemporary feminist theory. Columbia University Press. 

∙ Braidotti, P. (2013). The Posthuman. Polity Press. 

∙ Braidotti, R. (2016). Posthuman Critical Theory. In D. Banerji & M. R. Paranjape (Eds.),  Critical Posthumanism and Planetary Futures (pp. 13–32). Springer India.  https://doi.org/10.1007/978-81-322-3637-5_2 

∙ Canefe, N. (2016). The Politics of Public Protests Against Extractivism in Turkey. Peace  Review, 28(1), 10–19. https://doi.org/10.1080/10402659.2016.1130367 

∙ Côte, M. (2023). Furious depletion—Conceptualizing artisan mining and extractivism  through gender, race, and environment. Frontiers in Human Dynamics, 5, 1097195.  https://doi.org/10.3389/fhumd.2023.1097195

∙ Erdoğan, Akbelen’i hedef aldı! “Çevreci görünümlü marjinaller…” (2023, 8 Ağustos).  https://www.youtube.com/watch?v=AI2I-k2TJqM 

∙ Gudynas, E. (2010). The New Extractivism of the 21st Century: Ten Urgent Theses about  Extractivism in Relation to Current South American Progressivism,. Center for  International Policy. 

∙ Gudynas, E. (2020). Extractivisms: Politics, economy and ecology. Fernwood Publishing ;  Practical Action Publishing. 

∙ Kandiyoti, D., Al-Ali, N., & Spellman Poots, K. (2019). Gender, Governance and Islam.  Edinburgh University Press. https://doi.org/10.1515/9781474455459 

∙ Kaz-daglari-raporu_3.pdf. (n.d.). en son ulaşım 14 Nisan, 2024, from https://cdn tema.mncdn.com/Uploads/Cms/kaz-daglari-raporu_3.pdf 

∙ Pınar, S. (2021, Mayıs 21). What do we learn from the feminist movement in Turkey.  https://www.youtube.com/watch?v=hd-SLaFv714&t=2217s 

∙ Sempértegui, A. (2021). Indigenous Women’s Activism, Ecofeminism, and Extractivism:  Partial Connections in the Ecuadorian Amazon. Politics & Gender, 17(1), 197–224.  https://doi.org/10.1017/S1743923X19000023 

∙ Whitehead, N. L. (2009). POST-HUMAN ANTHROPOLOGY. Identities, 16(1), 1–32.  https://doi.org/10.1080/10702890802605596 

∙ Yeşil Gazete. (2020, Şubat 26). Kumarlar’dan devlete: Verdiğiniz Sözleri Tutun. Yeşil  Gazete. https://yesilgazete.org/kumarlardan-devlete-verdiginiz-sozleri-tutun/ 

∙ Yavaş, Mubammet. (2023, Mart 03) Kumarlar’da maden şirketine karşı su direnişi: Su  bizim, suyumuzu alacağız. Yeşil Gazete. https://yesilgazete.org/kumarlarda-maden sirketine-karsi-su-direnisi-su-bizim-suyumuzu-alacagiz/