11-12 yaşlarından beri kendisini naçizane “iyi bir okur” diye tanımlayabilecek biri olarak bu eşsiz yolculuğun 15 yaşından sonra iyiden iyiye kronik bir hâl aldığını söyleyebilirim. Ama kimisine çok çarpıcı gelen, benim içinse gayet doğal bir ayrıntı var: Çocukluğumun ilk dönemlerinde okumayı hiç sevmez hatta kelimenin tam anlamıyla bu eylemden nefret ederdim. Elbette gittiğim ve o günlerin koşulları düşünüldüğünde oldukça nitelikli sayılabilecek anaokulunun ama bir o kadar da bana evde şaşırtıcı bir sabırla eşlik eden dedemin sayesinde henüz ilkokula başlamadan okumayı sökmüştüm. Bu erken gayretin ve “başarının” aynı yolla “cezalandırılacağını” ise hiç düşünmemiştim. Yıllar sonra hayran olduğum yazarlardan biri olan Charles Dickens’ın da “sıkıcılığını” teyit ettiği* Hans Christian Andersen‘in “Parmak Kız” adlı kitabını elime tutuşturan dedem, beni yakaladığı hemen her akşam okumamı istiyordu bu masalı. Okuyordum, okuyabiliyordum ama etimle kemiğimle tiksinmiştim Parmak Kız’dan.
Çok geçmeden, daha organik bir tesadüf yaşamıştım. Edebiyatın hemen her alanında nitelikli eserler vermiş İrlandalı yazar Oscar Wilde‘ın harikulâde bir masal kitabı geçmişti elime: “Mutlu Prens”.1 Olumlu yanları saymakla bitmez tecrübelerin o kötü ve karanlık tarafı peşimdeydi elbette ama ne görkemli bir ferasetmiş ki, yüz vermemiştim ona. Sevmediğim bir kitabın ya da eylemin, beni onların farklı denemelerinden alıkoymasına müsaade etmemiştim. (Hayatımın en basiretli kararı!) Masala bayılmıştım. Ama daha sonradan takip ettiğim; delisi ve divanesi, hancısı ve yolcusu, tutkunu ve sürgünü olduğum yol da nazara alındığında bu karşılaşmanın beni en çok çarpan yanı, bu masalın ve masal yazarının yazarlık mesleği karşısındaki olağanüstü saygı duruşu olmuştu sanırım. O çocuk aklımla bile oradaki hassasiyeti fark edebilmiş ve bunun kıymetini özel bir şerhle nakşetmiştim hafızama.
Mutlu Prens, bir heykeldi. “Baştan aşağı ince altın varaklarla kaplı, gözleri iki parlak safirden, kılıcının kabzasında da iri, kırmızı bir yakut bulunan” bir heykel. “Canlıyken ve yüreği insan yüreğiyken; gözyaşlarının ne işe yaradığını bilmiyordu çünkü üzüntünün girmesine izin verilmeyen Kaygısızlık Sarayı’nda yaşıyordu.” Zevk içinde yaşamak mutluluksa o zamanlar mutluydu, Mutlu Prens. Zaten sarayda da tam olarak böyle anılıyordu. Ama bir gün o kaçınılmaz son geldi ve öldü. İşte o zaman onu, sarayının da bulunduğu şehrin en görkemli, en yüksek tepelerinden birinin meydanına diktiler: “Şehrin bütün çirkinliğini, şehrindeki bütün yoksulluğu görebilsin diye.” Sonunda, “kalbi kurşundan olsa da” gördükleri karşısında ağlamadan, dağlanmadan duramadığı bu yeni ömür başladı onun için.
Bir gün, kış bastırmadan göç etmek zorunda olan bir kırlangıç kondu heykelin üzerine ve bundan sonra ortak hikâyeleri başladı ikisinin. Mutlu Prens ağlıyor, gözyaşları kırlangıcın tüylerine damlıyordu. “Sırılsıklam ettin beni!” diye çıkıştı ona kırlangıç ve Mutlu Prens de bunun üzerine yaşadıklarını, gördüklerini anlatmaya başladı. Bu içli ve içten kuşun yaklaşımından, aynı zamanda uçabiliyor olmasından da hareketle aklından geçenleri paylaştı kırlangıçla. O yüksek yerden görebildiği tüm yoksul, çaresiz insanlara vücudundaki mücevherleri ulaştırarak yardım etmek istiyordu. Bunu da ancak kanatları sayesinde kırlangıç yapabilirdi. Ama bir sorun vardı. Havalar hepten soğumadan yola koyulmak zorundaydı kırlangıç. Her gün hatta her saat onun için bir zaman kaybıydı ve kış tümüyle çöktüğünde zorunlu yolculuğundan alıkoyabilirdi onu. Yine de, en az Mutlu Prens kadar hassas bir kalbe sahip olan kırlangıç kabul etmişti bu öneriyi.
Kraliçenin nedimelerinin saray balosunda giyeceği atlas elbiseye çarkıfelek çiçekleri ekleyen ve hasta yatağındaki çocuğuna nehir suyundan başka bir şey veremeyen bir kadın; kibritleri oluğa düşüp ıslanmış ve eve para götüremezse babasının gazabına uğrayacağı için korkmuş bir kibritçi kız ve daha birçok çaresiz insanın dertlerine derman olmaya başlamışlardı birlikte.
Yoksulluğun sebep olduğu çaresizlikler sarmalında debelenen bütün o insanların arasına bir de yazar yerleştirmişti Oscar Wilde ve bunu yapsa yapsa bir yazar yapardı kuşkusuz. (Ama her yazar değil. -Bu şerh de bizim ona saygı duruşumuz olsun!) Yazdığı oyunu bir an evvel tiyatroya teslim etmek zorunda olan yazar, açlıktan ve soğukluktan tir tir titrediği çatı katındaki odasında kağıtların üzerine yığılıp uyuyakalmıştı. Yalnızdı, yoksuldu ve üşüyordu. Parmakları kalemi tutamaz hâle gelmişti. Kırlangıç’ın fiziki, Mutlu Prens’in hakiki ve her ikisinin de anlamlı bir ideal uğruna gerçekleşmiş ölümleriyle nihayete eren mücadele dolu hayatları içinde, sefaleti dirhem dirhem yaşayarak yazmaya direnen yazarın çatı katındaki odasını gözümde canlandırmak için enikonu bir çaba sarf ettiğimi hatırlıyorum. Dekor değişirdi, mevsim değişirdi. O vakitlerin hem çok dar hem çok geniş olabilen körpe dimağımın sınırlarına göre yeryüzünün sınırları da değişirdi; şehirler, ülkeler, iklimler, evler ve odalar değişirdi… Ama sanki hepsinden daha anlaşılmaz, daha ulaşılmaz, daha etkileyici ve büyüleyici olan çatı katıydı benim için ve bu yüzden en çok onu, orayı hayal ediyordum. Çatı katı değişmiyordu. Yoksul, soğuk, hüzünlü. O çatı katındaki yazar değişmiyordu. Yoksul, bitkin, hüzünlü.
Sonunda kırlangıç göçe gidemiyor ve soğuktan donup ölerek heykelin ayakları dibine düşüyordu. Mutlu Prens de üzerindeki tüm değerli taşlardan ve mücevherlerden soyunmuş, çırılçıplak kalakalmıştı. Şehir ahalisi bu görüntü karşısında afallamış, anlam veremedikleri durumu çözmeye çalışıyorlardı. Nihayet, masalın sonunda bir meleğinden “şehirdeki en değerli iki şeyi” getirmesini istiyordu Tanrı. Melek de ona Mutlu Prens’in kurşun kalbini ve ölü kırlangıcı götürüyordu. “Doğru olanı seçtin,” diyordu Tanrı, “çünkü Cennet bahçemde bu küçük kuş sonsuza kadar şakıyacak, altın şehrimde de Mutlu Prens beni övecek.” (Tanrı, kendisinin eseri olan yoksulluk ve mutsuzluğa çare olmaya baş koymuş kullarının, eninde sonunda yine kendisini övecek olmalarından başka bir şeyi umursamıyordu.)
Benim çocukluğumda ve hayatımda bıraktığı bu güçlü etkiye rağmen aklımda çok da diri taşıyamadım “Mutlu Prens”i. Taşıyamamışım. (Elbette Oscar Wilde’la daha sonra çok uzun mesaim oldu.) Hafızayı bir oyuk, bir çukur, bir kuyu olarak tanımlamaya bunca mütemayil olup da onu, bütün bunları içinde barındıran bir höyük olarak da düşünmemek ne tuhaf! Üstü en fazla kapatılan, üstünün de üstü kapatılan oyuk değil midir höyük? Gömülenleri saklaya saklaya tepeliğe terfi etmiş bir çukur. Höyük. Ama gün gelir o koca höyük de hepi topu el kadar bir heybeden fışkırıverir. (Metafor, yazarın kalbinin attığı yerdir.)
(her ne kadar boynumda bir kemende dönüştürülmeye çalışılsa da tam olarak böyle hissediyorum ki) Uzun yıllar sonra çocukluktan direkt ebeveynliğe geçtiğim zamanlarda gelip beni buldu yeniden, Mutlu Prens. Atlas’ın ufak ufak çizgi filmler izlemeye başladığı zamanlardı. YouTube’da kısa bir uyarlamasına denk gelmiştik bu masalın. Üstelik, hikâyenin bütün katmanlarıyla benim çocukluğumun üzerine düşürdüğü hüzün gölgesi o “alelade” yorumda bile capcanlı duruyordu. Tek bir fark vardı: O yazarın bir yazar tarafından düşünülüp hatırlanıyor olması artık bende eskisinden de çok kalp çarpıntısı yaratıyordu. Çünkü asla ustalık yüzü görmeyecek bir acemilik ruhuyla da olsa kendimi o yolda, yolun tam ortasında duyumsayabiliyordum artık. Yazar değildim ama yazıyordum ve yazdığım bütün izbelerde kendimce akıttığım terin birileri tarafından görüldüğünü bilmenin ödülünü alıyordum. Aslında kibirli tevazuumu göstermek adına ne denli çabalasam da kendimi “yazarlık” mertebesine oturttuğum da buradan anlaşılıyordu sanırım. (Kendime verdiğim tek paye. Çok mu?) O noktada hem Oscar Wilde hem de onun “Mutlu Prens”inin ve biricik arkadaşı kırlangıcın vasıtasıyla yarattığı; dertli yarattığı ve sonradan derdine derman olduğu hatta belki de sırf derdine derman olabilsin diye dertli yarattığı yazarıyla aynı odanın içinde buluşabilme mutluluğunu tadıyordum.
Masalın kendisi de, çocukluğumda beni büyülemiş bu iki karakteri de sonraları uzaklaştılar benden. Höyüğün çooook altında kalan o oyukta uyuyuverdiler. “İyi bir okurken” bana eşlik eden her şeyi ve herkesi alelade bir “yazarken” yitirdim. Yolumdan ve ömrümden kaybolmayan tek şey ise yazma eylemi oldu. Kalan az buçuk şeyi de yine böyle kaybettim. Ama yazmaktan vazgeçmedim. Bir çatı katında, bir bodrum katında olsam da… Ne alâ!
EMRE DURSUN, Ağustos ’23–
1) Masalın güncel alıntıları bence en güzel versiyonundan: Roza Hakmen ve Fatih Özgüven çevirisiyle, Türkiye İşbankası Kültür Yayınları’nın Ocak 2020 baskısı. (10. Basım) Ayrıca, müthiş kapak tasarımının da yaratıcısı olduğunu düşündüğüm görsel yönetmen Birol Bayram‘ın adını da analım… Sonsuz teşekkürler.
* İngiliz edebiyat araştırmacıları John Lloyd ve John Mitchinson tarafından yazılan ve Türkçe’de NTV Yayınları tarafından yayınlanan “Nasıl Bilirdiniz?” adlı biyografi kitabında, Hans Christian Andersen’le ilgili çok eğlenceli bir bölüm vardır. Andersen bir Londra ziyareti esnasında bir davetsiz misafir olarak Charles Dickens’ın kapısına dayanıverir. Dickens’a kendisinin de bir yazar olduğunu söyler ve adamcağızın tepesine çöker. Dickens istemeyerek de olsa nezaketen Andersen’i evine kabul edip ona bir de özel oda tahsis eder. Danimarkalı masal yazarı iki-üç hafta süreyle burada kalır ama buna karşın anılarında evsahibinden pek de olumlu bahsetmez. Dickens ise Andersen’i daha sonradan şu şekilde yâdedecektir. Adamın kaldığı odadaki yatağın üzerine bir plaka çakar ve oraya şöyle yazar: “Danimarkalı masal yazarı Hans Christian Andersen … tarihinde iki hafta süre ile burada kalmıştır. Bu süre, ev halkına bir ömür kadar uzun gelmiştir.”
