Kahrolsun Gary, yaşasın Ajar!

HAFIZANIN RAFLARI III

“İnsan olmak ne zor, değil mi Momo?” diye sorsanız, aklına birdenbire gelmeyen kalmaz muhtemelen ve Madam Rosa’nın evinin bulunduğu binadaki daracık merdivenlerin basamaklarına ya da bir kaldırıma oturup, “danalar gibi” ağlamaya başlar! “Danalar hiçbir zaman ağlamazlar, deyim böyle gerektirir.”

En son, “yüzler” diyorduk, değil mi?

Emile Ajar, yüzsüz bir adam! Bize, iki (ya da daha çok) yüzlülüğümüzü, bütün yüzlerimizdeki pürüzleri, bu pürüzlerin de kendi içinde bir güzelliği olduğunu, bunlar yokmuş gibi davranmaya başladığımızda belalı hale geldiklerini ve bu yüzlerle üstlendiğimiz rollerin hepsinin nihayet kendimizde olduğunu varsaydığımız o asıl ve “asil” yüzümüze hizmet için uydurulduğunu gösteren Ajar’ın, bir yüzü yoktu. O, Romain Gary’nin fiziksel özelliklerini betimlemediği kahramanlarından biri olarak kaldı. Ve en az Gary kadar da buradaydı, vardı.

Fernando Pessoa’nın kullandığı imzaların sayısı bilinmiyor. Ama basit bir şeyden söz etmiyoruz, şöyle söyleyeyim: 100’ü aşmış olabileceğinden korkuluyor! Öldüğünde, arkasında 25 bin sayfalık nüsha bıraktı. Hiçbiri yayımlanmamış, tam 25 bin sayfa el yazısı nüsha! En çok kendi ismine insaflı davranmış ama. Mahlaslarından ve dahi şüphe yok ki yol arkadaşlarından biri olan Bernardo Soares için şöyle demiş Pessoa: “Bizzat benim kişiliğim olmasa da ondan farklı değildir, sadece onun bozulmuş bir halidir.”

Roman Kacew (Gary ve Ajar’ın gerçek adı, valla!) kendini bu kadar “bozmadı”! O her zaman, “fazla uzağa gitmiş olamaz” denilecek mesafedeydi. Hem insanlara, hem de imzalarına. Ama yeryüzünü Pessoa’dan fazla zorladığını söylemek yanlış olmaz.

(Zaman zaman küstahlaşırız, kimsenin keyfinin kahyası, samimiyetinin bekçisi olamayacağımıza ikna edemeyiz kendimizi. Hele de birini, bir şeyi çok sevince. Bir yerde tüm hırslar dökülür, geriye kıymet bilirliğin sorgulandığı tek bir alan kalır. Haklı ya da haksız olalım, ağzımızı açtığımız an, özgürlüğümüzün bir başkasının esaretine dönüştüğü andır. Neden bizden çok seviliyordur o “şey” ya da neden bizim kadar sevilmiyordur? Tercih edildiyse hakkı da verilmelidir, neden haksızlık ediliyordur? İlla bizim anladığımız gibi anlaşılmalıdır, niye başka türlü okunuyordur? Niye, niye, niye? İnsanın sorarken de, muhatap olurken de en çok zorlandığı soru herhalde. Niye, benim hayatımda duyduğum en korkunç soru. İnsanlık hali, bağzı şeyler. Bu parantez de öyle. Parantezden çıkınca yapacaklarıma bahane.)

Romain Gary’yi artık herkes anlatabiliyor! (Üstelik çok cahiller keşke ölseler!) E hikâye neresinden baksan iş yapıyor çünkü. Sosyalleşmenin bütün duraklarından sağ salim geçtiğimiz için de, artık bu “ustalık döneminde” her şey çok çabuk bir biçimde “malzemeye” dönüşebiliyor. Hızlı bir tüketim malzemesine.

Bir önceki yazıda, “isteyen herkes yazar, anlatır” demiştim, buna ters bir şey söylemek niyetinde değilim. Ama bir şeyi de biliyorum: Çoğunluk, pratik olanı sever. Bütün hantallığına rağmen çabuk olmak, özeti bir an evvel ele geçirmek ve tüketmek ister. Her zaman acelesi vardır. Ve sonunda da hiçbir şey olmaz! Devrimin dahi hızlandıramadığı evrim, yavaş ilerleyen bir süreçtir çünkü.

Romain Gary’de en çarpıcı olan şey yazın yeteneği, hayattaki görece başarısı, yoksa ya soylu bir zafer ya da büyük bir yenilgi gibi değerlendirilen intiharı mıydı? Bıraktığı en görkemli şey kitapları mı, yoksa son mektubu muydu? Birazdan anlatacağım bütün zorluklara karşı, kendini parçalayarak da olsa yine bir bütün halinde kalmayı başarıp direnmesinde miydi kudreti, yoksa “son şakasını” yaparken bile muzırca gülümseyip, şaşkınlık içinde gülümsetebilmesinde mi?

Peki, yüzü? Yüzleri? “Momo’yu kesinlikle bu adam yazmıştır” dedirten o klasik portresinde, avucuna çenesini yerleştirmiş bir şekilde objektife bakarken ışıldayan gözleri ve yine bazı sorularla cebelleşiyormuş izlenimi bırakan meraklı hali. Ellerini başının üzerine atarak verdiği yorgun, dalgın, düşünceli pozları… Jean Seberg’in yanında olmasından gururlandığını ancak bu denli belli edebileceği, bir davette, arabada, kayıkta çekilmiş fotoğraflarındaki duruşu. Seberg’in fincanına çay ya da kahve koyarken yüzünde apaçık görünen sükûnet ve keyif. Son olarak da “Böyle bir şey oldu mu gerçekten” diye dehşetle sorduğunu düşündüren, aşık olduğu kadının mezarı başındaki o ürpermiş hali.

Hepsi Romain Gary’ydi. Sanki her ağırlaştığında yüzünü dökerken içinden de bir parça kopardı. Emile Ajar oldu. Shatan Bogat, Fosco Sinibaldi, Lucien Brulard…

(Hep anlatılan da budur, bunlardır zaten: “Bi tane Emile Ajar varmış, bu bi gün ölmüş…” Eee? “Bi bakmışlar ki o aslında Emile Ajar değilmiş. Bi de her yazarın sadece bi kere alabileceği bir ödül varmış, hay maşallah, iki kere almış bu onu! Yaaa!” Sonra gönder gelsin alıntılar… Yeterince enteresan, dikkat çekici, puan getirecek malzemeyi ortaya koyarsanız, çabucak tüketilir, çabucak hazmedilir. Hoş bir özet geçmiş olursunuz, mutlu bir azınlık merak edip peşine düşer ve belki daha mutlu olur, çoğunluk kopyalayıp yapıştırır. Romain Gary’nin enfes dersinden geriye; hayatının başından ve kıçından yırtılmış belli belirsiz notlardan yani aslında bütün hikâyenin en önemsiz ama en iştah kabartıcı parçalarından oluşturulmuş çirkin bir vitrin süsü kalır.)

Edebiyat tarihi boyunca farklı mahlaslar kullanan birçok yazar oldu, peki Romain Gary’yi onlardan ayıran tek şey, her yazarın sadece bir kere alabildiği Goncourt Ödülü’nü iki kere almış olması ve bir mahlastan çok öteye geçen Emile Ajar’ın önce Fransa’yı,  sonra bütün dünyayı ciddi ciddi peşine takması mıydı? Seberg’in hamileliği, çocuğun babasının kim olduğuna dair hâlâ tükenmeyen tartışmalar ve art arda gelen iki intihar mı? Bence değil.

“Koca Tembel” adlı kitabın yazarı Emile Ajar’ın “Onca Yoksulluk Varken” gibi, son yüzyılın en görkemli romanlarından biriyle ortalığı ayağa kaldırması; Fransa’daki edebiyat çevrelerinde Romain Gary’nin haksızca yere vurulduğu bir döneme tekabül eder. “Eleştiri” adı altındaki linç kampanyası öyle bir hâl almıştır ki, birbirinden fanatik iki karşıt güruhun oluşması hiç gecikmez. Seveni de, sevmeyeni de aynı tondadır. Bir taraf gözü kapalı över, diğer taraf aynı şekilde yerer. Emile Ajar ismi gündeme düştüğünde komiklik arşa değer, Romain Gary’den nefret eden Emile Ajar hayranları bu “iki” yazarı birbirine çarpıp büyük bir gürültü koparırlar. O gürültü,  kendi önyargılarının bataklığında çırpınırken çıkan sessiz çığlıklarından başka bir şey değildir.

Emile Ajar, “ezeli rakibi” Romain Gary’nin de aldığı Goncourt Ödülü’nü alır ama ödülü geri çevirmek zorunda kalınca, çember de daralmaya başlar. Gary, Ajar’ı kutlar; Ajar, bir mektup yoluyla söyleşi yayınlayarak “ortalıkta dolaşmayacağını, rahat bırakılmak istediğini” söyler, kimse tatmin olmaz ama yapacak bir şeyleri de yoktur. Ajar’ın bir sonraki kitabı, Gary’nin eğlencesinin doruğu olur: “Pseudo”.

“Onca Yoksulluk Varken” romanının yazarı, “Onca Yoksulluk Varken” romanının yazarını bir tımarhaneye kapatır “Yalan-Roman”da! Ve o kahraman başlar, doktorların kendisi hakkında hazırladığı raporları aşırmaya. Her birini satır satır inceler ve elbette hepsine de bir cevabı vardır. Hastalığını inkâr etmez, kendisi de tımarhanelik olduğundan emindir. En az, onu tımarhaneye kapatanların sağlığından da şüphede olduğu kadar!

“‘Yazılarında Ajar takma adını kullanmaktadır; İngilizce ‘açık bırakılmış, aralık’ anlamına gelen Ajar sözcüğü, kuşkusuz, bereketli bir yazınsal esin kaynağı olarak, bile isteye geliştirdiği mazoşist bir kırılganlığı kanıtlamaktadır.’

Doğru değil. Alçak herifler. Ben kitaplarımı kliniklerde, doktorların öğütlemesiyle yazdım. Tedavi için yararlı olduğunu söylüyorlar. Önce resim yapmamı öğütlemişlerdi, ama bir sonuç vermedi.

Bizzat kendim kurgusal olduğuma göre belki de kurguya yeteneğim vardır diye düşündüm.”

Bu roman, müthiş bir başyapıt ve aynı zamanda eğlenceli de bir itiraftır. Hiç şüphe yok ki doktorlar, Romain Gary’nin zekasını, yeteneğini, eserlerini yerden yere vuran bir kısım Fransız edebiyat çevresidir. Gary’nin intihar mektubunun son cümlesindeki, “Çok eğlendim, teşekkür ederim” sözü de en çok bu romana borçludur herhalde esbabımucibesini.

Romain Gary, lüzumsuz şekilde düşmanı olan birbirinden kof bu insanların berbat uğraşlarına, onlara daha güzel bir uğraş bağışlayarak direnmiş, kendisi sarsılsa bile aklı, tebessümü sarsılmamış büyük bir deha. Yarattığı kahraman kendi romanını yazdı, dünyanın en prestijli ödüllerinden birinin verildiği salonda, ödül sahibi olarak ayakta alkışlandı. (Sesleri hâlâ duyuyor olmalısınız!) Onu alkışlayanların bir kısmı törenden döndüklerinde, Romain Gary’ye “senden büyük Ajar var!” kıvamında yazılarını döşenmeye başladılar. Önyargı, riyakârlık, kindarlık, düşmanlık ellerindeki kalemden daha yakınlarındaydı.

Peki biz, Hrant Dink’in sözünü neden sadece etnik, dinsel kimlikler bağlamında düşünelim ki? Belki daha yakınımızdadır: “Kimliğini ötekine göre konumlandırmak, hastalıktır. Kimliğini yaşatman için sana bir düşman gerekiyorsa, senin kimliğin hastalıklıdır!”

E.D., Şubat ’14, İstanbul- Metroda Siesta 
*Onca Yoksulluk Varken’in çevirmeni Vivet Kanetti ve Yalan-Roman’ın çevirmeni Roza Hakmen’e saygıyla…