Yazının başlığını hiç bekletip yormayalım boşuna ve sorayım önce vakitlice: Ferzan Özpetek’in, “La Finestra Di Fronte” filmini izlediniz mi? Yani, “Karşı Pencere.” (Enikonu kıskandığım izlemeyenler “spoiler”dan da hoşlanmıyorlarsa hemen uzaklaşsınlar buradan çünkü konuşacağım biraz…)
İlk izlediğimde çok etkilendiğim, içinde Sezen Aksu’nun tınılarını duyunca daha da bağlandığım ve defalarca seyretmekten bıkmadığım bu film, Roma’da monoton bir evlilik sürdüren Giovanna ile karşı apartmandaki genç adam Lorenzo arasındaki çekimi merkezine alır gibi görünür. Evet, GİBİ! Çünkü Özpetek’in sinematografik mahareti, ilk elden gözümüze soktuğu bu heteroseksüel ilişkinin arkasına yerleştirdiği derin ve trajik bir eşcinsel aşk hikâyesinde yatar aslında.
Filmin anlatısını derinleştiren karakter, hafızasını kaybetmiş yaşlı bir adamdır. Adını, yüzünü ve o muazzam dans sahnesini (ve elbette çalan şarkıyı -Historia de un amor-) gün gibi hatırlıyorum: Davide Veroli.
Giovanna, Davide’nin geçmişini ister istemez araştırdıkça, onun tam da II. Dünya Savaşı dönemindeki faşist İtalya’da yaşadığı aşk hikâyesini öğrenir. Davide, savaş esnasında Yahudilerin toplama kamplarına gönderilmesini önlemeye çalışırken, hayatının aşkı olan erkeği (Simone) koruyamamış ve onu kaybetmiştir. Bugün ise sadece bugünü unutmak gibi bir bela ile sınanmaktadır. Her şeyi unutur. Adını bile. İçinde yaşadığı anın hiçbir anlam ifade etmediği o noktada hatırladığı tek şey ise Simone’dir. Evet, prensip olarak bir karar vermiştir ve bununla ne kadar övünse azdır ama ya diğer yanda kalan şey? Feda ettiği şey? Aşk?
(Biraz daha uzatmak için bir parantez açayım: “Selvi Boylum Al Yazmalım” filminden dem vurmaya yatkınızdır ama oradaki İlyas-Cemşit (aşk-sevgi) düellosunun alâsı “Eşkıya”da yok mudur aslında? “Bir çocuğun hayatına karşılık Keje, ha?” Acaba Baran mı daha aşıktır Keje’ye, yoksa Berfo mu?” Hadi bakalım…)
İnsan, feda ettiği şeyin fedaisi olmayı da göze alıyorsa o zaman söz açılır ondan. Aşksa eğer başını koyduğun, o zaman o başı çekmeyeceksin o yoldan!
Peki o zaman Davide mi, Berfo mu? İlyas mı, Asya mı? Doğru soru bu! Çünkü o canımız Cemşit’e iş çıkmaz buradan!
Doğru cevap da şu galiba: Aşk, her zaman kazanır. Aşk zaten kazanmalıdır.
*
Uzun zamandır rastlamadığım ölçüde muazzam bir yazı okudum geçenlerde. Siz de okuyun lütfen ve sonra devam edelim: Bir şarkının kimi sevdiğini neden bilmek istiyoruz?
Bu yazıda şöyle bir yer var: “Aşk yeni değil. İnsan yeni değil. Değişen, onları tarif etmek için kullandığımız kelimeler.”
Aşk, “tanımlı” ve “hesaplı” da değil. Öyle olsa çünkü, ne kolay kurtulurduk ondan. (Kurtulmak istiyorsak!)
Aşk, insanın bu dünyada tutunabileceği en katıksız, en ödünsüz ve en devrimci sığınak… İktidarların, kurumların, geleneklerin ve toplumsal normların insan bedenini ve ruhunu sınıflandırma hırsına karşı; aşkın sunduğu o ölçüsüz özgürlük, yaşamın en hayati direniş hattı. Aşk, yalnızca insanın değil yaşamın da nabzı…
Aşkı bu denli hayati ve biricik kılan şey, onun var olan bütün kategorileri, sınırları ve tanımları saniyeler içinde anlamsızlaştırma gücüdür. Bize öğretilen tüm kimlikler, cinsiyet kalıpları, toplumsal roller ve öğretilmiş ahlâk yasaları; aşkın o sarsıcı ışığı içeri girdiği anda bulabildiği tüm deliklerden sızmaya ve sonra taşmaya başlar. Cinsiyet, insanın toplumsal ya da biyolojik dünyaya uyum sağlamak için taşıdığı kabuktan başka bir şey değildir artık ondan sonra… Aşk, o kabuğun altındaki çıplak bir ruhun, bir başka ruha doğru aktığı ama alabildiğine hesapsız, kitapsız, soluksuz aktığı deli bir ırmaktır.
Valla bence güzel anlattım aslında ama hiçbir şey de anlatamadım aynı zamanda. Ben de bir şey anlamadım. Anlamadığın ne varsa zaten, tam da odur aşk!
*
Pekalâ… Şimdi romantizmi bırakalım bir süre ve sadede gelelim yavaş yavaş. Meselâ “felsefe yapalım” biraz, boyumuz yettiğince:
Toplumsal hafızamıza kazınan hikâyeler, yalnızca bireysel trajedilerin değil, güç ilişkilerinin, otoriter baskıların ve bastırılmaya çalışılan arzuların da aynasıdır. İktidarların kendi ahlâk normlarını topluma dayatırken seçtiği hedefler de asla tesadüfi değildir bu yüzden. Bu ülkenin kültürel ve sanatsal haritasına bakıldığında; kimi zaman müziğin marjinalleştirilen sesi, kimi zaman mizahın eleştirel gücü, kimi zaman da geçmişten gelen derin bir muhafazakâr direnç aynı odakta kesişiverir. “Karşı Pencere”nin ardında yaşananlar, iktidarın kurmak istediği yekpare toplum modeline uymayan her kimliğin ve her sesin nasıl hedef tahtasına konulduğunu olanca “çıplaklığıyla” gösterir. Bu çıplaklık, hiçbir âşığın doğal, olağan ve doğrudan çıplaklığına benzemez tabii!
Ben bu kalemi oynatırken, yıllarca Kaos GL’ye de yazılar yazdım. Tek bir örnek yoktur ki, LGBTİ+ konusunda kalem oynatmış olayım. Bunu şu anlamda söylüyorum: Her türlü ayrımcılığın her daim karşısında olurum ama o pencereden kafamı uzatarak konuşmam büyük büyük. Yine yapmayacağım… (Biraz!)
Türkiye’de LGBTİ+ kimliğini saklamadan sanat üreten ve geniş kitlelere ulaşan isimlerin karşılaştığı hukuki ve toplumsal engeller, münferit olaylar olmaktan çoktan çıkmıştır. Bakın bunlar, “şöhretli” oldukları halde böyle. Bir de bunun halk içinde asla muteber olmayan bir “nesne” gibim dolaşanları var. Bunun bir de, ne kadar “ibnelik” yaparsa yapsın salt AKP’li olduğu için kayrılanları var. Bu durumun en belirgin örneklerinden biri müzisyen Mabel Matiz’dir. Mabel, sanatsal üretimi, kliplerindeki estetik tercihler ve açık kimliği nedeniyle sık sık idari yaptırımlarla, soruşturmalarla ve hedef göstermelerle karşı karşıya kalıyor uzun süredir. Canı sıkılan onun camını tıklıyor.
“Karakol” şarkısının klibi yayınlandığı dönemde RTÜK tarafından sansürlenmiş, yayıncı kuruluşlara klibin yayınlanmaması yönünde uyarılar yapılmıştı. Bununla da kalmayıp, Mabel’in şarkı sözleri, kamusal alandaki duruşu ve ifade özgürlüğü sınırları içerisindeki beyanları gerekçe gösterilerek hakkında adli soruşturmalar açılmıştı. Şimdi bir de “Ha Leylim”e takmışlar. Nesine, neresine taktılar, anla anlayabilirsen! “Müstehcenlik” diyollağ… Bu şarkıyı dinlerken kendini sözlere ve ritme kaptıran herhangi bir canlının, bu esnada bu tarz bir inceleme yapabileceğine aklım sırrım ermiyor benim ve ermediği için kendini de şanslı kabul edenlerdenim.
Hem zaten boşuna mı “aşk” nutku attım o kadar? Sen kimsin ulan? Kalbimizin bekçisi misin?
Ama evet, bekçisi! AKP ve Erdoğan, bizim her şeyimizin bekçisi!
O bekçilik, 50 gündür tutuklu olduğu halde daha iddianamesi bile ortada olmayan çünkü masumiyeti açık Deniz Göktaş’ın aşağılıkça tutsak edilmesi “davasında” da görülüyor. Tayyip Erdoğan, cumhurbaşkanlığı maaşından fazlasını bekçilikten kazanıyor çünkü onu daha iyi beceriyor!
Peki, hem en başa hem de her yere dönelim: Toplumsal baskı ve kabul görmeyen aşk anlatısı yalnızca modern döneme ya da belirli kimlik politikalarına mı özgü? Yoo!
Neşet Ertaş’ı herhalde bilirsiniz. Bilmiyorsanız da siz bilirsiniz!
Yeri göğü “Leyla” eyleyen bu güzel adam, en büyük ve derin çatışmasını kiminle yaşamıştı?
Kendisi gibi usta bir müzisyen olan babası, Muharrem Ertaş’la!
Bunu da konuşalım: Neşet Ertaş, Ankara’da çalıştığı gazinoda tanıştığı Leyla Hanım’a aşık olur ve evlenmek ister. Ancak babası Muharrem Ertaş, toplumsal ve geleneksel yargıların etkisiyle bu evliliğe karşı çıkar. Babasının bu itirazı tam tamına geleneksel muhafazakârlığın ve “asalet/soy” vurgusunun bir tezahürüdür aslında: “Nasıl olur da bir gazino çalışanıyla evlenmek ister” bu çocuk?
Başlarlar atışmaya, erbabı oldukları alanda… Fakat bir yerde kantarın topuzunu kaçırır Muharrem Usta: “Aslı bozuk” der Leyla’ya…
Hem aşkın, hem sevginin, hem hürmetin, hem hakikatin, hem hayatın hem de bu toprakların en muazzam deyişlerinden biri çıkar ondan sonra: “Aslı bozuk deme, gel şu insana!”
Neşet Ertaş, babasına hürmetini bozmadan ancak duruşundan ve aşkından da taviz vermeden öyle bir şey yazar ki, herkese ilan olur bu.
Onun bu “Aslı Bozuk Deme” deyişi ve dahi yakarışı, yalnızca kişisel bir savunma değildir çünkü. İnsanın soyu, kimliği, sınıfı veya yaşam tarzı nedeniyle ötekileştirilmesine karşı verilmiş evrensel bir cevaptır. Ertaş, babasının şahsında temsil edilen geleneksel erki, “insan” kavramını merkeze alarak boşa çıkarır.
Hatırlayın, Ferzan Özpetek de bunu yaptı. Mabel Matiz de.
Gerek iktidarın Mabel Matiz ve Deniz Göktaş üzerinde kurduğu hukuki baskı, gerek Ferzan Özpetek’in Karşı Pencere’de tarihsel baskıların arasına gizlediği quuer hafıza, gerekse Neşet Ertaş’ın babasının geleneksel muhafazakârlığına karşı “aslı bozuk deme” diyerek haykırdığı insanlık dersi… Bütün bu kesitler, otoritenin ve toplumun “kabul edilebilir” gördüğü sınırların dışına çıkanların ödediği bedelleri gösterir.
İktidarlar ve geleneksel yapılar değişse de, kendisinden farklı olanı yargılama, marjinalleştirme ve “aslı bozuk” sayma eğilimi biçim değiştirerek devam ediyor maalesef. Karşı pencereden bakanlar, toplumun ve sistemin kendi içine hapsettiği bu dar kalıpları ve bu kalıplara direnenlerin hikâyelerini görmeye devam edecek ama.
Çünkü soruşturma evraklarının, mahkeme tutanaklarının ve iktidar kibrinin soğuk dili hayatın sıcaklığını ölçmeye yetmez. Hele ki aşkın! Bize dayatılan o kurak dili yırtıp atmadan, gerçeğin çıplak ve sarsıcı yüzüyle karşılaşamayız. Ama baktığımız her yerde aynı hiddeti, aynı dar kafalılığı ve aynı seçilmiş öfkeyi görüyorsak; bu bir tesadüf değil, kurgulanmış bir cezalandırma pratiğidir.
İktidarın kendi makbul vatandaşını yaratma arzusu, sınırın dışında kalana uyguladığı o ayrımcı hukukla belirginleşir. Mabel Matiz’in hedefe konması, klip yayınlarının durdurulması, şarkı sözlerinin suç unsuru sayılması tam da bu yüzden… Kimliğini gizlemeyen, kendi varoluşunu sanatsal bir görkemle savunan bir müzisyen; iktidarın ve onun kurduğu ahlâk barikatlarının tam ortasında kayaya çarpar gibi çarpıyor. Aşkı, arzuyu, renkleri kendi bildiği gibi yaşamaktan vazgeçmeyen her beden, bu sistemde potansiyel bir suç unsuruna dönüştürülmek isteniyor. Komedyen Deniz Göktaş’ın mizahıyla iktidarın o kas kasıntı ezberlerini bozduğu için benzer bir gaddarlıkla engellenmeye çalışılması da aynı hikâyenin parçası. Çizilen o dar müsamaha sınırının dışına taşan her özgür ses, aynı tepeden inme tırpanla kesilmek isteniyor.
Oysa pencerelerin ardında saklanan hafıza, bu sığ hesaplardan çok daha derindir. Ferzan Özpetek’in Karşı Pencere’sine bakmak tam da bu yüzden sarsıcıdır. Şehrin gri temposunda sıkışmış bir kadının karşı apartmandaki adama bakışıyla başlayan film, tül perdeyi biraz araladığınızda bambaşka bir dramın coğrafyasına açılır. Yaşlı Davide’nin unutamadığı o trajik aşk, sadece geçmişin bir sızısı değildir; toplumsal ahlâkın, otoritenin ve faşizmin yok etmeye çalıştığı queer arzunun tarihi bir çığlığıdır ayrıca. Karşı pencereye bakmak da her zaman başkasının hayatına özenmek değil; sistemin bizden çaldığı duygularla, cesaret edemediğimiz kendi hakikatimizle yüzleşmektir çoğunlukla.
Siz kendi ahlâkınızı, kendi makbul sınırlarınızı, kendi muktedir hukukunuzu herkesin üzerine bir zırh gibi geçirmeye çalışabilirsiniz. Ama karşı pencereden bakanlar; renkleri bastırılamayanları, aşkı soy kütüklerine sığmayanları ve insanı sadece insan olduğu için kucaklayanları görmeye, yazmaya ve söylemeye devam edecek. Çünkü insanı insana varan yönüyle sevmeyenlerin kurduğu hiçbir düzen, o pencerelerden içeri giren ışığı karartmaya yetmedi, yetmeyecek!
O zaman “geeeeeeeeeeeeeeel, anla dikenimden!”
EMRE DURSUN
Ağustos ‘26, Çanakkale
